యమునా తపతీ చైవ పునర్నద్యౌ బభూవతుః విష్టిర్ఘోరాత్మికా తద్వత్ కాలత్వేన వ్యవస్థితా
యమునా, తపతీ మళ్లీ నదులుగా మారాయి. భయంకరమైన స్వభావం గల విష్టి కూడా కాలంగా స్థిరంగా ఉంది.
మనోర్ వైవస్వతస్యాసన్ దశ పుత్రా మహాబలాః ఇలస్ తు ప్రథమస్తేషాం పుత్రేష్ట్యాం సమజాయత
వైవస్వత మునికి పది మహాబలశాలి కుమారులు పుట్టారు. వారిలో మొదటిగా ఇళుడు, కుమారసంతానం కోసం చేసిన యాగంలో పుట్టాడు.
ఇక్ష్వాకుః కుశనాభశ్చ అరిష్టో ధృష్ట ఏవ చ నరిష్యన్తః కరూషశ్చ శర్యాతిశ్చ మహాబలాః పృషధ్రశ్చాథ నాభాగః సర్వే తే దివ్యమానుషాః
ఇక్ష్వాకుడు, కుశనాభుడు, అరిష్టుడు, ధృష్టుడు, నరిష్యంతుడు, కరూషుడు, శర్యాతి, పృషధ్రుడు, నాభాగుడు—ఇవన్నీ మహాబలశాలి, దివ్యమైన మానవులు, అతని కుమారులే.
అభిషిచ్య మనుః పుత్రమ్ ఇలం జ్యేష్ఠం స ధార్మికః జగామ తపసే భూయః స మహేన్ద్రవనాలయమ్
మనువు తన పెద్ద కుమారుడు ఇళుణ్ణి రాజుగా అభిషేకించి, తానే మళ్లీ తపస్సు కోసం మహేంద్రవనానికి వెళ్లాడు.
అథ దిగ్జయసిద్ధ్యర్థమ్ ఇలః ప్రాయాన్మహీమ్ ఇమామ్ భ్రమన్ద్వీపాని సర్వాణి క్ష్మాభృతః సమ్ప్రధర్షయన్
తర్వాత దిశల జయానికి ఇళుడు ఈ భూమిని చుట్టి, అన్ని ద్వీపాలను తిరిగి, భూపతులను జయించాడు.
జగామోపవనం శమ్భోర్ అశ్వాకృష్టః ప్రతాపవాన్ కల్పద్రుమలతాకీర్ణం నామ్నా శరవణం మహత్
అతను గుర్రాలు లాగిన రథంలో, తేజస్సుతో, కల్పవృక్షాలు, లతలతో నిండిన, శరవణం అనే మహా వనానికి వెళ్లాడు.
రమతే యత్ర దేవేశః శమ్భుః సోమార్ధశేఖరః ఉమయా సమయస్తత్ర పురా శరవణే కృతః
అక్కడ దేవతల అధిపతి, చంద్రకళను అలంకరించిన శంభుడు ఉమాదేవితో ఆనందంగా విహరిస్తాడు. అక్కడే, శరవణంలో, ఒకప్పుడు ఉమాతో ఒప్పందం జరిగింది.
పుంనామ సత్త్వం యత్కించిద్ ఆగమిష్యతి తే వనే స్త్రీత్వమేష్యతి తత్సర్వం దశయోజనమణ్డలే
నీ ఆ వనంలో ఏ పురుషుడు ప్రవేశించినా, ఆ పది యోజనల పరిధిలో అతడు స్త్రీగా మారిపోతాడు.
అజ్ఞాతసమయో రాజా ఇలః శరవణే పురా స్త్రీత్వమాప విశన్న్ ఏవ వడబాత్వం హయస్తదా
ఆ ఒప్పందం తెలియక, రాజైన ఇళుడు ఒకసారి శరవణంలోకి ప్రవేశించగానే, వెంటనే స్త్రీగా మారి, తన పురుషత్వాన్ని కోల్పోయాడు.
పురుషత్వం హృతం సర్వం స్త్రీరూపే విస్మితో నృపః ఇలేతి సాభవన్నారీ పీనోన్నతఘనస్తనీ
అతని పురుషత్వం పూర్తిగా పోయింది. ఆశ్చర్యపోయిన ఆ రాజు స్త్రీరూపాన్ని ధరించి, పీనుగా పైకి లేచిన ఘనస్తనాలు కలిగిన స్త్రీగా మారిపోయాడు.
ఉన్నతశ్రోణిజఘనా పద్మపత్త్రాయతేక్షణా పూర్ణేన్దువదనా తన్వీ విలాసోల్లాసితేక్షణా
ఎత్తైన నితంబాలు, తొడలు, పద్మపత్రాల్లాంటి విశాలమైన కళ్లతో, పూర్ణచంద్రునిలా ప్రకాశించే ముఖంతో, సన్నగా, ఆడపడుచు తన చూపులతో ఆకర్షణగా, చలాకీగా కనిపించింది.
మూలోన్నతాయతభుజా నీలకుఞ్చితమూర్ధజా తనులోమా సుదశనా మృదుగమ్భీరభాషిణీ
మెడ దగ్గర నుంచి పొడవుగా ఉన్న చేతులతో, నల్లగా వంకరగా ఉన్న జుట్టుతో, మృదువైన రోమాలతో, అందమైన పళ్లతో, మృదువుగా, లోతుగా మాట్లాడే స్వభావంతో ఆమె కనిపించింది.
శ్యామగౌరేణ వర్ణేన హంసవారణగామినీ కార్ముకభ్రూయుగోపేతా తనుతామ్రనఖాఙ్కురా
నలుపు, తెలుపు రంగుల మిశ్రమమైన చర్మంతో, హంస లేదా ఏనుగు నడకలా నడిచే విధంగా, విల్లులాంటి వంకర భ్రూవులతో, సన్నని వేల్లకు రాగి రంగు గల గోళ్లు ఉన్నవిగా అలంకరించబడింది.
భ్రమన్తీ చ వనే తస్మింశ్ చిన్తయామాస భామినీ కో మే పితాథవా భ్రాతా కా మే మాతా భవేదిహ
ఆమె ఆ అడవిలో తిరుగుతూ, 'నాకు తండ్రి ఎవరు? అన్నయ్య ఎవరు? ఇక్కడ నా తల్లి ఎవరు?' అని మనసులో ఆలోచించసాగింది.
కస్య భర్తురహం దత్తా కియద్వత్స్యామి భూతలే చిన్తయన్తీతి దదృశే సోమపుత్రేణ సాఙ్గనా
'నేను ఎవరికి భార్యగా ఇచ్చబడ్డాను? నేనెంతకాలం భూమిపై ఉంటాను?' అని ఆమె ఆలోచిస్తూ ఉండగా, సోముని కుమారుడు ఆమెను సఖులతో కలిసి చూశాడు.
ఇలా రూపసమాక్షిప్తమనసా వరవర్ణినీ బుధస్తదాప్తయే యత్నమ్ అకరోత్కామపీడితః
ఇలా రూప సౌందర్యానికి మనసు ఆకర్షితమైన ఇళా, తన మెరిసే రూపంతో, బుధుని మనసును ఆకట్టుకుంది. కోరికతో బాధపడుతూ, ఆమెను పొందేందుకు బుధుడు ప్రయత్నించాడు.
విశిష్టాకారవాన్దణ్డీ సకమణ్డలుపుస్తకః వేణుదణ్డకృతానేకపవిత్రకగణత్రికః
ప్రత్యేకమైన రూపంతో, చేతిలో దండ, కమండలు, పుస్తకం పట్టుకుని, వెనుక వంకర కమ్మిన పవిత్ర దారాలతో అలంకరించబడి ఉన్నాడు.
ద్విజరూపః శిఖీ బ్రహ్మా నిగదన్కర్ణకుణ్డలః బటుభిశ్చాన్వితో యుక్తైః సమిత్పుష్పకుశోదకైః
ద్విజుని రూపంలో, జటా ఉన్నవాడిగా, బ్రహ్మాగా, చెవుల్లో కుండలాలు ధరించి, సమర్పణకు తగిన విద్యార్థులతో, వారు సమిధలు, పువ్వులు, దర్భ, నీరు తీసుకువచ్చారు.
కిలాన్విషన్ వనే తస్మిన్ నాజుహావ స తామిలామ్ బహిర్ వనస్యాన్తరితః కిల పాదపమణ్డలే
ఆ అడవిలో వెతుకుతూ, అతను ఇళాను పిలవలేదు. అడవి బయట, చెట్ల మధ్య దాగి ఉన్నాడు.
ససంభ్రమమకస్మాత్తాం సోపాలమ్భమివావదత్ త్యక్త్వాగ్నిహోత్రశుశ్రూషాం క్వ గతా మన్దిరాన్మమ
ఆకస్మాత్తుగా ఆందోళనతో, కొంత మందలింపు కలిగిన స్వరంతో ఇలా అన్నాడు: 'అగ్నిహోత్ర సేవను వదిలేసి, నా ఇంటి నుండి ఎక్కడికి వెళ్లావు?'
ఇయం విహారవేలా తే హ్య్ అతిక్రామతి సామ్ప్రతమ్ ఏహ్యేహి పృథుసుశ్రోణి సంభ్రాన్తా కేన హేతునా
ఇది నీ విహార సమయం, ఇది ఇప్పుడు గడిచిపోతుంది. ఓ విశాల నితంబాల కలవాడా, రా రా, ఏ కారణంతో ఇంత ఆందోళనగా ఉన్నావు?
ఇయం సాయన్తనీ వేలా విహారస్యేహ వర్తతే కృత్వోపలేపనం పుష్పైర్ అలంకురు గృహం మమ
ఇది సాయంత్రపు విహార సమయం. నువ్వు పూదండలు ధరించి, నా ఇంటిని పువ్వులతో అలంకరించు.
సా త్వ్ అబ్రవీద్ విరమృతాహం సర్వమేతత్తపోధన ఆత్మానం త్వాం చ భర్తారం కులం చ వద మే ఽనఘ
ఆమె ఇలా చెప్పింది: 'ఓ తపస్వీ, నాకు ఇవన్నీ తెలియవు. నా గురించి, నీవు నా భర్తవని, నా వంశం ఏమిటో చెప్పు, పాపరహితుడా.'
బుధః ప్రోవాచ తాం తన్వీమ్ ఇలా త్వం వరవర్ణినీ అహం చ కాముకో నామ బహువిద్యో బుధః స్మృతః
బుధుడు ఆ సన్నని రూపం కలిగినవారిని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు: 'ఇళా, నీవు అందమైన రూపంతో ఉన్నావు. నేను కాముకుడనని, బహు విద్యలు తెలిసిన బుధుడనని ప్రసిద్ధి.'
తేజస్వినః కులే జాతః పితా మే బ్రాహ్మణాధిపః ఇతి సా తస్య వచనాత్ ప్రవిష్టా బుధమన్దిరమ్
'పవిత్ర వంశంలో పుట్టాను. నా తండ్రి బ్రాహ్మణులలో పెద్దవాడు.' అని అతని మాటలు విని, ఆమె బుధుని ఇంట్లోకి ప్రవేశించింది.
రత్నస్తమ్భసమాయుక్తం దివ్యమాయావినిర్మితమ్ ఇలా కృతార్థమాత్మానం మేనే తద్భవనస్థితా
రత్నాలతో అలంకరించబడిన, దివ్య మాయతో నిర్మించబడిన ఆ భవనంలో, ఇళా తన కోరిక నెరవేరిందని భావించి, అక్కడే సంతోషంగా ఉండిపోయింది.
అహో వృత్తమహో రూపమ్ అహో ధనమహో కులమ్ మమ చాస్య చ మే భర్తుర్ అహో లావణ్యమ్ ఉత్తమమ్
'అయ్యో! నా నడవడి ఎంత మంచిది! నా రూపం ఎంత అందంగా ఉంది! నా ధనం ఎంత గొప్పది! మా వంశం ఎంత గొప్పది! నా భర్తదీ అంతే! అయ్యో! ఎంత అద్భుతమైన లావణ్యం!' అని ఆమె అనుకుంది.
రేమే చ సా తేన సమమ్ అతికాలమిలా తతః సర్వభోగమయే గేహే యథేన్ద్రభవనే తథా
అంతట ఇళా, బుధునితో కలిసి, ఇంద్రుని భవనంలో ఉన్నట్టు, అన్ని సుఖసౌకర్యాలు కలిగిన ఆ ఇంట్లో చాలా కాలం ఆనందంగా గడిపింది.
అథాన్విషన్తో రాజానం భ్రాతరస్ తస్య మానవాః ఇక్ష్వాకుప్రముఖా జగ్ముస్ తదా శరవణాన్తికమ్
అప్పుడు మానవుని సంతానమైన అన్నదమ్ములు, ఇక్ష్వాకు మొదలుకొని అందరూ, రాజును వెతుకుతూ శరవణ ప్రాంతానికి వెళ్లారు.
తతస్తే దదృశుః సర్వే వడబామ్ అగ్రతః స్థితామ్ రత్నపర్యాణకిరణదీప్తకాయామ్ అనుత్తమామ్
అక్కడ వాళ్లందరూ ఒక గొర్రెపోటును ముందుగా నిలబడి చూడగా, ఆడపోటు రత్నాలతో అలంకరించబడిన రథపు కాంతితో ప్రకాశిస్తూ, అపూర్వమైన అందంతో కనిపించింది.