ఇత్యేతే హ్యగ్నయః ప్రోక్తాః ప్రణీతా యే హి చాధ్వరే సమతీతే తు సర్గే యే యామైః సహ సురోత్తమైః
ఇలా ఈ అగ్నులు వివరించబడ్డారు — యజ్ఞాల్లో స్థాపించబడినవారు, గత సృష్టిలో ఉన్నవారు, రాత్రి దేవతలలో ఉత్తములతో కూడి ఉన్నవారు.
స్వాయమ్భువే ఽన్తరే పూర్వమ్ అగ్నయస్తే ఽభిమానినః ఏతే విహరణీయేషు చేతనాచేతనేష్విహ
స్వాయంభువ మానవంతరంలో, ఈ గర్వమైన అగ్నులు ముందుగా ఉన్నారు; ఇక్కడ చైతన్యమున్నవారిలో, చైతన్యంలేనివారిలో వీరు సంచరిస్తున్నారు.
స్థానాభిమానినో ఽగ్నీధ్రాః ప్రాగాసన్హవ్యవాహనాః కామ్యనైమిత్తికాద్యాస్తే యే తే కర్మస్వవస్థితాః
స్థానాన్ని గౌరవించే అగ్నీధ్రులు, గతంలో హవ్యాన్ని మోసేవారు; కామ్య, నైమిత్తికాదిగా ఉన్నవారు, వారు కర్మల్లో స్థిరంగా ఉన్నారు.
పూర్వే మన్వన్తరే ఽతీతే శుక్రైర్యామైశ్చ తైః సహ ఏతే దేవగణైః సార్ధం ప్రథమస్యాన్తరే మనోః
గత మానవంతరంలో, శుక్రులు, యములతో పాటు, ఈ దేవతా గణాలతో కలిసి, మొదటి మను కాలంలో వీరు ఉన్నారు.
ఇత్యేతా యోనయో హ్యక్తాః స్థానాఖ్యా జాతవేదసామ్ స్వారోచిషాదిషు జ్ఞేయాః సవర్ణాన్తేషు సప్తసు
ఇలా అగ్నిని తెలిసినవారి జన్మస్థానాలు, 'స్థానాలు' అని పిలవబడే మూలాలు స్థాపించబడ్డాయి; ఇవి స్వారోచిష మొదలైన ఏడు సవర్ణి కాలాల్లో తెలుసుకోవాలి.
తైరేవం తు ప్రసంఖ్యాతం సామ్ప్రతానాగతేష్విహ మన్వన్తరేషు సర్వేషు లక్షణం జాతవేదసామ్
వీరి ద్వారా, వచ్చినవి, రాబోయే అన్ని మానవంతరాల్లో అగ్నిని తెలిసినవారి లక్షణాలు వివరించబడ్డాయి.
మన్వన్తరేషు సర్వేషు నానారూపప్రయోజనైః వర్తన్తే వర్తమానైశ్చ యామైర్దేవైః సహాగ్నయః
ప్రతి మానవంతరంలో, అనేక రూపాలు, ప్రయోజనాలతో, అగ్నులు ప్రస్తుత యములు, దేవతలతో కలిసి ఉంటారు.
అనాగతైః సురైః సార్ధం వత్స్యన్తో ఽనాగతాస్త్వథ ఇత్యేష ప్రచయో ఽగ్నీనాం మయా ప్రోక్తో యథాక్రమమ్ విస్తరేణానుపూర్వ్యా చ కిమన్యచ్ఛ్రోతుమిచ్ఛథ
ఇంకా రానున్న దేవతలతో పాటు, రాబోయే అగ్నులు కూడా నివసిస్తారు. ఈ విధంగా అగ్నుల పరంపరను నేను క్రమంగా, వివరంగా చెప్పాను — ఇంకేమైనా వినాలనుకుంటున్నారా?
ఇదానీం ప్రాహ యద్విష్ణుః పృష్టః పరమముత్తమమ్ తదిదానీం సమాచక్ష్వ ధర్మాధర్మస్య విస్తరమ్
ఇప్పుడు విష్ణువు అడిగినప్పుడు చెప్పిన పరమమైన, ఉత్తమమైన విషయాన్ని పూర్తిగా వివరంగా చెప్పు — ధర్మం, అధర్మం గురించి.
ఏవమేకార్ణవే తస్మిన్ మత్స్యరూపీ జనార్దనః విస్తారమాదిసర్గస్య ప్రతిసర్గస్య చాఖిలమ్
అలా ఆ ఏకమాత్ర సముద్రంలో, మత్స్యరూపంలో ఉన్న జనార్దనుడు ఆది సృష్టిని, మొత్తం ప్రతిసృష్టిని పూర్తిగా వివరించాడు.
కథయామాస విశ్వాత్మా మనవే సూర్యసూనవే కర్మయోగం చ సాంఖ్యం చ యథావద్విస్తరాన్వితమ్
విశ్వాత్ముడు సూర్యుని కుమారుడైన మనువుకు కర్మయోగాన్ని, సాంఖ్యాన్ని యథావిధిగా, పూర్తిగా వివరంగా చెప్పాడు.
శ్రోతుమిచ్ఛామహే సూత కర్మయోగస్య లక్షణమ్ యస్మాదవిదితం లోకే న కించిత్తవ సువ్రత
సూతా! మేము కర్మయోగ లక్షణాన్ని వినాలనుకుంటున్నాము. నీకు ఈ లోకంలో తెలియనిది ఏమీ లేదు, ఓ సద్గుణుడా!
కర్మయోగం చ వక్ష్యామి యథా విష్ణువిభాషితమ్ జ్ఞానయోగసహస్రాద్ధి కర్మయోగః ప్రశస్యతే
విష్ణువు చెప్పిన విధంగా కర్మయోగాన్ని నేను వివరించబోతున్నాను. ఎందుకంటే జ్ఞానయోగం వెయ్యి కన్నా కర్మయోగమే ఎక్కువగా ప్రశంసించబడింది.
కర్మయోగోద్భవం జ్ఞానం తస్మాత్తత్పరమం పదమ్ కర్మజ్ఞానోద్భవం బ్రహ్మ న చ జ్ఞానమకర్మణః
కర్మయోగం వల్ల జ్ఞానం కలుగుతుంది; అందుకే అది పరమ స్థానం. కర్మ, జ్ఞానం కలిసినప్పుడు బ్రహ్మం లభిస్తుంది; కేవలం జ్ఞానంతో, కర్మ లేకుండా కాదు.
తస్మాత్కర్మణి యుక్తాత్మా తత్త్వమాప్నోతి శాశ్వతమ్ వేదో ఽఖిలో ధర్మమూలమ్ ఆచారశ్చైవ తద్విదామ్
కావున, తన మనస్సును కర్మలో స్థిరంగా ఉంచినవాడు శాశ్వతమైన సత్యాన్ని పొందుతాడు. వేదమంతా ధర్మానికి మూలం, అలాగే వేదాన్ని తెలిసినవారి ఆచరణ కూడా ధర్మానికి ఆధారం.
అష్టావాత్మగుణాస్ తస్మిన్ ప్రధానత్వేన సంస్థితాః దయా సర్వేషు భూతేషు క్షాన్తీ రక్షాతురస్య తు
ఆత్మకు సంబంధించిన ఎనిమిది గుణాలు అందులో ప్రధానంగా నిలిచినవి. అవి: అన్ని జీవుల పట్ల దయ, రక్షణ కోరినవారికి సహనం.
అనసూయా తథా లోకే శౌచమన్తర్బహిర్ద్విజాః అనాయాసేషు కార్యేషు మాఙ్గల్యాచారసేవనమ్
ఇంకా, లోకంలో అసూయ లేకపోవడం, ద్విజులకు లోపల బయట పవిత్రత, కష్టపడకుండా పనులు చేయడం, మంగళకరమైన ఆచారాలను పాటించడం.
న చ ద్రవ్యేషు కార్పణ్యమ్ ఆర్తేషూపార్జితేషు చ తథాస్పృహా పరద్రవ్యే పరస్త్రీషు చ సర్వదా
సంపద విషయంలో, కష్టపడి సంపాదించినదైనా, కంజుషీ ఉండకూడదు. అలాగే, ఎప్పుడూ పరసంపద, పరస్త్రీ పట్ల ఆశ ఉండకూడదు.
అష్టావాత్మగుణాః ప్రోక్తాః పురాణస్య తు కోవిదైః అయమేవ క్రియాయోగో జ్ఞానయోగస్య సాధకః
ఈ ఎనిమిది ఆత్మగుణాలను పురాణాలను తెలిసినవారు ప్రాచీన కాలంలో వివరించారు. ఇవే కర్మయోగం, ఇది జ్ఞానమార్గానికి దారితీస్తుంది.
కర్మయోగం వినా జ్ఞానం కస్యచిన్ నేహ దృశ్యతే శ్రుతిస్మృత్యుదితం ధర్మమ్ ఉపతిష్ఠేత్ప్రయత్నతః
కర్మయోగం లేకుండా ఎవరికి జ్ఞానం కలగదు. వేదాలు, స్మృతులు చెప్పిన ధర్మాన్ని శ్రద్ధతో పాటించాలి.
దేవతానాం పితౄణాం చ మనుష్యాణాం చ సర్వదా కుర్యాదహరహర్యజ్ఞైర్ భూతర్షిగణతర్పణమ్
దేవతలు, పితృదేవతలు, మనుష్యులను ప్రతిరోజూ యజ్ఞాలతో, భూతాలు, ఋషులు, ఇతరులను తృప్తిపరిచే విధంగా సంతుష్టిపర్చాలి.
స్వాధ్యాయైరర్చయేచ్చర్షీన్ హోమైర్విద్వాన్యథావిధి పితౄఞ్ఛ్రాద్ధైర్ అన్నదానైర్ భూతాని బలికర్మభిః
ఋషులను స్వాధ్యాయంతో, పితృదేవతలను శాస్త్రోక్త శ్రాద్ధాలతో, భూతాలను అన్నదానంతో, ఇతరులను బలికర్మలతో పూజించాలి.
పఞ్చైతే విహితా యజ్ఞాః పఞ్చసూనాపనుత్తయే కణ్డనీ పేషణీ చుల్లీ జలకుమ్భీ ప్రమార్జనీ
ఈ అయిదు యజ్ఞాలు, ఇంట్లో జరిగే అయిదు హింసలను తొలగించేందుకు నియమించబడ్డాయి. అవి: కొండవడి, రాయిపడవ, పొయ్యి, నీళ్లబండి, ఊడ.
పఞ్చ సూనా గృహస్థస్య తేన స్వర్గం న గచ్ఛతి తత్పాపనాశనాయామీ పఞ్చ యజ్ఞాః ప్రకీర్తితాః
ఈ అయిదు హింసలు గృహస్థునికి సంబంధించినవి. వాటివల్ల స్వర్గాన్ని పొందలేడు. ఆ పాపాన్ని పోగొట్టేందుకు ఈ అయిదు యజ్ఞాలు చెప్పబడ్డాయి.
ద్వావింశతిస్తథాష్టౌ చ యే సంస్కారాః ప్రకీర్తితాః తద్యుక్తో ఽపి న మోక్షాయ యస్త్వాత్మగుణవర్జితః
ఇరవై రెండు, ఎనిమిది సంస్కారాలు ఉన్నవాడు అయినా, ఆత్మగుణాలు లేకపోతే మోక్షాన్ని పొందడు.
తస్మాదాత్మగుణోపేతః శ్రుతికర్మ సమాచరేత్ గోబ్రాహ్మణానాం విత్తేన సర్వదా భద్రమాచరేత్
కాబట్టి, ఆత్మగుణాలు కలిగినవాడు వేదంలో చెప్పిన కర్మలను చేయాలి. తన సంపదతో ఎప్పుడూ గోవులు, బ్రాహ్మణుల మేలు కోసం పనిచేయాలి.
గోభూహిరణ్యవాసోభిర్ గన్ధమాల్యోదకేన చ పూజయేద్బ్రహ్మవిష్ణ్వర్కరుద్రవస్వాత్మకం శివమ్
గోవులు, భూమి, బంగారం, వస్త్రాలు, సువాసన పువ్వులు, నీటితో బ్రహ్మ, విష్ణు, సూర్యుడు, రుద్రుడు, అగ్ని, ఆత్మరూపమైన శివుని పూజించాలి.
వ్రతోపవాసైర్ విధివచ్ఛ్రద్ధయా చ విమత్సరః యో ఽసావ్ అతీన్ద్రియః శాన్తః సూక్ష్మో ఽవ్యక్తః సనాతనః వాసుదేవో జగన్మూర్తిస్ తస్య సమ్భూతయో హ్య్ అమీ
వ్రతాలు, ఉపవాసాలు, విధిగా కర్మలు, విశ్వాసంతో, అసూయ లేకుండా చేయాలి. ఇంద్రియాలకు అతీతుడు, శాంతుడు, సూక్ష్ముడు, అవ్యక్తుడు, శాశ్వతుడు, వాసుదేవుడు, జగత్తు రూపుడైనవాడు — ఆయన నుండి ఇవన్నీ ఉద్భవించాయి.
బ్రహ్మా విష్ణుశ్చ భగవాన్ మార్తణ్డో వృషవాహనః అష్టౌ చ వసవస్తద్వద్ ఏకాదశ గణాధిపాః లోకపాలాధిపాశ్చైవ పితరో మాతరస్తథా
బ్రహ్మ, విష్ణువు, భగవంతుడు, సూర్యుడు, వృషభవాహనుడు, ఎనిమిది వసువులు, పదకొండు గణాధిపతులు, లోకపాలకులు, పితృదేవతలు, తల్లులు — వీరందరూ ఆయన శక్తులే.
ఇమా విభూతయః ప్రోక్తాశ్ చరాచరసమన్వితాః బ్రహ్మాద్యాశ్ చతురో మూలమ్ అవ్యక్తాధిపతిః స్మృతః
ఈ శక్తులు చరాచరాలతో కూడినవిగా చెప్పబడ్డాయి. బ్రహ్మ మొదలైన నలుగురికి మూలం అవ్యక్తుని అధిపతి అని గుర్తించబడింది.