పర్జన్యః పవమానస్తు ద్వితీయః సో ఽనుదృశ్యతే పావకోష్ణః సమూహ్యస్తు వోత్తరే సో ఽగ్నిరుచ్యతే
పర్జన్యుడు, పవమానుడు రెండవవారు; వారు కనబడరు. పావకుడు అనే అగ్ని, వేడిగా సమీకృతంగా ఉత్తర దిశలో ఉంటాడని చెబుతారు.
హవ్యసూదో హ్య్ అసంమృజ్యః శామిత్రః స విభావ్యతే శతధామా సుధాజ్యోతీ రౌద్రైశ్వర్యః స ఉచ్యతే
హవ్యసూదుడు, శుద్ధి చేయరాని అగ్ని, శామిత్రుడు అని పిలవబడతాడు; అతను ప్రత్యేకంగా గుర్తించబడతాడు. శతధామా, స్వచ్ఛమైన నెయ్యితో ప్రకాశించేవాడు, రౌద్రమైన అధికారాన్ని కలిగి ఉన్నవాడని అంటారు.
బ్రహ్మజ్యోతిర్ వసుధామా బ్రహ్మస్థానీయ ఉచ్యతే అజైకపాదుపస్థేయః స వై శాలాముఖో యతః
బ్రహ్మజ్యోతి, భూమిని తన వసుధగా కలిగి, బ్రహ్మస్థానిగా పిలవబడతాడు. అజైకపాదు చేరవలసినవాడు శాలాముఖుడు, అతనిలో నుంచే ఆ అగ్ని ఉద్భవించింది.
అనిర్దేశ్యో హ్యహిర్బుధ్న్యో బహిరన్తే తు దక్షిణౌ పుత్రా హ్యేతే తు సర్వస్య ఉపస్థేయా ద్విజైః స్మృతాః
వివరించలేని అహిర్బుధ్నుడు బయట, దక్షిణ చివరలో ఉంటాడు; వీరే అతని కుమారులు. వీరందరినీ ద్విజులు చేరవలసినవారిగా గుర్తించారు.
తతో విహరణీయాంస్తు వక్ష్యామ్యష్టౌ తు తాన్సుతాన్ హౌత్రియస్య సుతో హ్యగ్నిర్ బర్హిషో హవ్యవాహనః
ఇప్పుడు తిరుగుతూ ఉండవలసిన ఎనిమిది మందిని నేను చెప్పబోతున్నాను; హోతృ కుమారుడు, బర్హిష్పై ఉన్న అగ్ని, హవ్యాలను మోసుకెళ్లే అగ్ని.
ప్రశంస్యో ఽగ్నిః ప్రచేతాస్తు ద్వితీయః సంసహాయకః సుతో హ్యగ్నేర్ విశ్వవేదా బ్రాహ్మణాచ్ఛంసిరుచ్యతే
ప్రశంసించదగిన అగ్ని, ప్రచేతా రెండవవాడు, సహాయకుడు. అగ్ని కుమారుడు విశ్వవేదా, బ్రాహ్మణుని పఠనంగా పిలవబడతాడు.
అపాం యోనిః స్మృతః స్వామ్భః సేతుర్నామ విభావ్యతే ధిష్ణ్య ఆహరణా హ్యేతే సోమేనేజ్యన్త వై ద్విజైః
నీటి మూలం స్వాంభ అని గుర్తించబడింది, సేతు అని ప్రసిద్ధి. ధిష్ణ్య అగ్నులు తీసుకురాబడతారు; వీటిని ద్విజులు సోమంతో పూజిస్తారు.
తతో యః పావకో నామ్నా యః సద్భిర్యోగ ఉచ్యతే అగ్నిః సో ఽవభృథో జ్ఞేయో వరుణేన సహేజ్యతే
తర్వాత పావకుడు అనే అగ్ని, సద్భిర్యోగంగా ప్రసిద్ధి, అవభృథ అగ్నిగా తెలుసుకోవాలి; వరుుణుడితో కలసి పూజించబడతాడు.
హృదయస్య సుతో హ్యగ్నేర్ జఠరే ఽసౌ నృణాం పచన్ మన్యుమాఞ్జఠరశ్చాగ్నిర్ విద్ధాగ్నిః సతతం స్మృతః
హృదయంలోని అగ్ని కుమారుడు, కడుపులో ఉండి మనుషులకు ఆహారం వండుతాడు; జఠరాగ్ని ఎప్పుడూ దగ్ధమైన అగ్నిగా గుర్తించబడతాడు.
పరస్పరోత్థితో హ్యగ్నిర్ భూతానీహ విభుర్దహన్ అగ్నేర్మన్యుమతః పుత్రో ఘోరః సంవర్తకః స్మృతః
ఒకరినొకరు కలిసినప్పుడు పుట్టే అగ్ని, ఈ లోకంలోని భూతాలను కాలుస్తాడు; అగ్ని కుమారుడు, కోపంతో కూడిన ఘోరమైన సంవర్తకుడిగా గుర్తించబడతాడు.
పిబన్నపః స వసతి సముద్రే వడవాముఖే సముద్రవాసినః పుత్రః సహరక్షో విభావ్యతే
నీటిని తాగుతూ, సముద్రంలో వడవాముఖంలో నివసిస్తాడు; సముద్రవాసి కుమారుడు సహరక్షుడు, ప్రత్యేకంగా గుర్తించబడతాడు.
సహరక్షస్తు వై కామాన్ గృహే స వసతే నృణామ్ క్రవ్యాదగ్నిః సుతస్తస్య పురుషాన్యో ఽత్తి వై మృతాన్
సహరక్షుడు మనుషుల ఇళ్లలో ఉండి వారి కోరికలను తీరుస్తాడు; అతని కుమారుడు మాంసాన్ని తినే అగ్ని, మృతులను భక్షిస్తాడు.
ఇత్యేతే పావకస్యాగ్నేర్ ద్విజైః పుత్రాః ప్రకీర్తితాః తతః సుతాస్తు సౌవీర్యాద్ గన్ధర్వైరసురైర్ హృతాః
ఇలా పావక అగ్ని కుమారులను ద్విజులు ప్రకటించారు; ఆ తరువాత అతని పరాక్రమశాలి కుమారులను గంధర్వులు, అసురులు తీసుకెళ్లారు.
మథితో యస్త్వరణ్యాం తు సో ఽగ్నిరాప సమిన్ధనమ్ ఆయుర్ నామ్నా తు భగవాన్ పశౌ యస్తు ప్రణీయతే
అరణ్యంలో మథనంచేసిన అగ్ని ఇంధనం పొందాడు; ఆయుస్సు అనే భగవంతుడు పశువులోకి నడిపించబడతాడు.
ఆయుషో మహిమాన్పుత్రో దహనస్తు తతః సుతః పాకయజ్ఞేష్వ్ అభీమానీ హుతం హవ్యం భునక్తి యః
ఆయుస్సు కుమారుడు మహిమతో కూడిన అగ్ని; అతనే పాకయజ్ఞాలలో హవిస్సును గ్రహించి భుజించేవాడు.
సర్వస్మాద్దేవలోకాచ్చ హవ్యం కవ్యం భునక్తి యః పుత్రో ఽస్య సహితో హ్యగ్నిర్ అద్భుతః స మహాయశాః
అతనే దేవలోకాలన్నిటిలోనూ హవ్యాన్ని, కవ్యాన్ని భుజించే కుమారుడు; అతని తోడుగా ఉన్న అద్భుతమైన అగ్ని మహా కీర్తిని పొందాడు.
ప్రాయశ్చిత్తేష్వభీమానీ హృతం హవ్యం భునక్తి యః అద్భుతస్య సుతో వీరో దేవాంశస్తు మహాన్స్మృతః
ప్రాయశ్చిత్తాల్లో గర్వంగా ఉండేవాడు దొంగిలించిన హవ్యాన్ని అనుభవిస్తాడు. అద్భుతుని కుమారుడు వీరుడు, దేవతల్లో ఆయన మహానుగా గుర్తించబడతాడు.
వివిధాగ్నిస్తతస్తస్య తస్య పుత్రో మహాకవిః వివిధాగ్నిసుతాదర్కాద్ అగ్నయో ఽష్టౌ సుతాః స్మృతాః
ఆయన నుండి అనేక రకాల అగ్నులు పుట్టాయి; ఆయన కుమారుడు గొప్ప కవి. ఆ అనేక అగ్నుల కుమారుల నుండి, వేడి వల్ల ఎనిమిది అగ్నులు జన్మించాయని చెప్పబడింది.
కామ్యాస్విష్టిష్వభీమానీ రక్షోహాయతికృచ్చ యః సురభిర్వసుమాన్నాదో హర్యశ్వశ్చైవ రుక్మవాన్
కామ్య హోమాల్లో గర్వంగా ఉండి, రాక్షసులను, శత్రువులను నాశనం చేసే వారు — సురభి, వసుమాన్, నాద, హర్యశ్వ, అలాగే రుక్మవాన్ —
ప్రవర్గ్యః క్షేమవాంశ్చైవ ఇత్యష్టౌ చ ప్రకీర్తితాః శుచ్యగ్నేస్తు ప్రజా హ్యేషా అగ్నయశ్చ చతుర్దశ
ప్రవర్గ్యుడు, క్షేమవాన్ — ఇలా ఎనిమిది మంది ప్రసిద్ధి చెందారు. వీరంతా శుద్ధ అగ్నికి సంతానంగా, మొత్తం పద్నాలుగు అగ్నులు ఉన్నాయని చెప్పబడింది.
ఇత్యేతే హ్యగ్నయః ప్రోక్తాః ప్రణీతా యే హి చాధ్వరే సమతీతే తు సర్గే యే యామైః సహ సురోత్తమైః
ఇలా ఈ అగ్నులు వివరించబడ్డారు — యజ్ఞాల్లో స్థాపించబడినవారు, గత సృష్టిలో ఉన్నవారు, రాత్రి దేవతలలో ఉత్తములతో కూడి ఉన్నవారు.
స్వాయమ్భువే ఽన్తరే పూర్వమ్ అగ్నయస్తే ఽభిమానినః ఏతే విహరణీయేషు చేతనాచేతనేష్విహ
స్వాయంభువ మానవంతరంలో, ఈ గర్వమైన అగ్నులు ముందుగా ఉన్నారు; ఇక్కడ చైతన్యమున్నవారిలో, చైతన్యంలేనివారిలో వీరు సంచరిస్తున్నారు.
స్థానాభిమానినో ఽగ్నీధ్రాః ప్రాగాసన్హవ్యవాహనాః కామ్యనైమిత్తికాద్యాస్తే యే తే కర్మస్వవస్థితాః
స్థానాన్ని గౌరవించే అగ్నీధ్రులు, గతంలో హవ్యాన్ని మోసేవారు; కామ్య, నైమిత్తికాదిగా ఉన్నవారు, వారు కర్మల్లో స్థిరంగా ఉన్నారు.
పూర్వే మన్వన్తరే ఽతీతే శుక్రైర్యామైశ్చ తైః సహ ఏతే దేవగణైః సార్ధం ప్రథమస్యాన్తరే మనోః
గత మానవంతరంలో, శుక్రులు, యములతో పాటు, ఈ దేవతా గణాలతో కలిసి, మొదటి మను కాలంలో వీరు ఉన్నారు.
ఇత్యేతా యోనయో హ్యక్తాః స్థానాఖ్యా జాతవేదసామ్ స్వారోచిషాదిషు జ్ఞేయాః సవర్ణాన్తేషు సప్తసు
ఇలా అగ్నిని తెలిసినవారి జన్మస్థానాలు, 'స్థానాలు' అని పిలవబడే మూలాలు స్థాపించబడ్డాయి; ఇవి స్వారోచిష మొదలైన ఏడు సవర్ణి కాలాల్లో తెలుసుకోవాలి.
తైరేవం తు ప్రసంఖ్యాతం సామ్ప్రతానాగతేష్విహ మన్వన్తరేషు సర్వేషు లక్షణం జాతవేదసామ్
వీరి ద్వారా, వచ్చినవి, రాబోయే అన్ని మానవంతరాల్లో అగ్నిని తెలిసినవారి లక్షణాలు వివరించబడ్డాయి.
మన్వన్తరేషు సర్వేషు నానారూపప్రయోజనైః వర్తన్తే వర్తమానైశ్చ యామైర్దేవైః సహాగ్నయః
ప్రతి మానవంతరంలో, అనేక రూపాలు, ప్రయోజనాలతో, అగ్నులు ప్రస్తుత యములు, దేవతలతో కలిసి ఉంటారు.
అనాగతైః సురైః సార్ధం వత్స్యన్తో ఽనాగతాస్త్వథ ఇత్యేష ప్రచయో ఽగ్నీనాం మయా ప్రోక్తో యథాక్రమమ్ విస్తరేణానుపూర్వ్యా చ కిమన్యచ్ఛ్రోతుమిచ్ఛథ
ఇంకా రానున్న దేవతలతో పాటు, రాబోయే అగ్నులు కూడా నివసిస్తారు. ఈ విధంగా అగ్నుల పరంపరను నేను క్రమంగా, వివరంగా చెప్పాను — ఇంకేమైనా వినాలనుకుంటున్నారా?
ఇదానీం ప్రాహ యద్విష్ణుః పృష్టః పరమముత్తమమ్ తదిదానీం సమాచక్ష్వ ధర్మాధర్మస్య విస్తరమ్
ఇప్పుడు విష్ణువు అడిగినప్పుడు చెప్పిన పరమమైన, ఉత్తమమైన విషయాన్ని పూర్తిగా వివరంగా చెప్పు — ధర్మం, అధర్మం గురించి.
ఏవమేకార్ణవే తస్మిన్ మత్స్యరూపీ జనార్దనః విస్తారమాదిసర్గస్య ప్రతిసర్గస్య చాఖిలమ్
అలా ఆ ఏకమాత్ర సముద్రంలో, మత్స్యరూపంలో ఉన్న జనార్దనుడు ఆది సృష్టిని, మొత్తం ప్రతిసృష్టిని పూర్తిగా వివరించాడు.