అమోఘరేతాస్త్వం చాపి న మాం భజితుమర్హసి అస్మిన్న్ ఏవం గతే కాలే యథా వా మన్యసే ప్రభో
'నీ బీజం వృథా కాదని తెలిసినవాడవు. నన్ను సమీపించకూడదు. ఇలాంటి పరిస్థితిలో నీవు అనుకున్నట్లు చేయు, ప్రభూ.'
ఏవముక్తస్తథా సమ్యగ్ బృహత్తేజా బృహస్పతిః కామాత్మా స మహాత్మాపి న మనః సో ఽభ్యవారయత్
ఆమె ఇలా చెప్పినప్పటికీ, బృహస్పతి మహాతేజస్వి, మహాత్ముడైనా, కామంతో మనస్సును అదుపు చేసుకోలేకపోయాడు.
సంబభూవైవ ధర్మాత్మా తయా సార్ధమకామయా ఉత్సృజన్తం తు తద్రేతోవాచం గర్భో ఽభ్యభాషత
ఆమె ఇష్టపడకపోయినా, ధర్మాత్ముడైన అతడు ఆమెతో కలిశాడు. తన బీజాన్ని విడిచినప్పుడు, ఆ గర్భంలో ఉన్న శిశువు మాటాడింది.
భో తాత వాచామధిప ద్వయోర్నాస్తీహ సంస్థితిః అమోఘరేతాస్త్వం చాపి పూర్వం చాహమిహాగతః
'తండ్రి, వాక్కు అధిపతీ, ఇద్దరికీ ఇక్కడ స్థానం లేదు. నీ బీజం వృథా కాదు, నేను ముందే ఇక్కడ ఉన్నాను.'
సో ఽశపత్తం తతః క్రుద్ధ ఏవముక్తో బృహస్పతిః పుత్రం జ్యేష్ఠస్య వై భ్రాతుర్ గర్భస్థం భగవానృషిః
ఆ మాటలు విని కోపంతో బృహస్పతి మహర్షి, తన అన్నయ్య భార్య గర్భంలో ఉన్న ఆ శిశువును శపించాడు.
యస్మాత్త్వమీదృశే కాలే గర్భస్థో ఽపి నిషేధసి మామేవముక్తవాంస్తస్మాత్ తమో దీర్ఘం ప్రవేక్ష్యసి
'నువ్వు ఇలాంటి సమయంలో గర్భంలో నుండే నన్ను నిరోధించావు, ఇలాంటి మాటలు అన్నావు కాబట్టి, నీవు దీర్ఘకాలం గాఢమైన అంధకారంలో ఉండాల్సి వస్తుంది.'
తతో దీర్ఘతమా నామ శాపాదృషిరజాయత అతో ఽంశజో బృహత్కీర్తిర్ బృహస్పతిరివౌజసా
ఆ శాపం వల్ల దీర్ఘతమాస్ అనే ఋషి పుట్టాడు. అతనివల్ల బృహత్కీర్తి జన్మించాడు. అతనికి బలమే బలంగా బృహస్పతి లాగా ఉండేది.
ఊర్ధ్వరేతాస్తతో ఽసౌ వై వసతే భ్రాతురాశ్రమే స ధర్మాన్సౌరభేయాంస్తు వృషభాచ్ఛ్రుతవాంస్తతః
ఆయన బ్రహ్మచర్యాన్ని పాటిస్తూ తన అన్నయ్య ఆశ్రమంలో నివసించేవాడు. అక్కడ వృషభుడు దగ్గర నుండి ధర్మాలు, సౌరభేయుల బోధనలు నేర్చుకున్నాడు.
తస్య భ్రాతా పితృవ్యో యశ్ చకార భరణం తదా తస్మిన్నివసతస్తస్య యదృచ్ఛాతస్తు వై వృషః
ఆ సమయంలో అతని అన్నయ్య అయిన మామయ్య అతడికి పోషణ ఇచ్చేవాడు. అక్కడ అతను ఉండగా, యదృచ్ఛగా ఒక వృషభుడు అక్కడికి వచ్చాడు.
యజ్ఞార్థమాహృతాన్దర్భాంశ్ చచార సురభీసుతః జగ్రాహ తం దీర్ఘతమాః శృఙ్గయోస్తు చతుష్పదమ్
యజ్ఞం కోసం సురభి కుమారుడు దర్భలు తెచ్చాడు. అప్పుడే దీర్ఘతమాస్ ఆ వృషభాన్ని కొమ్ములతో పట్టుకుని నిలిపాడు.
తేనాసౌ నిగృహీతశ్చ న చచాల పదాత్పదమ్ తతో ఽబ్రవీద్వృషస్తం వై ముఞ్చ మాం బలినాం వర
అలా బలంగా పట్టుకున్నందువల్ల ఆ వృషభం ఒక్క అడుగు కూడా కదలలేకపోయింది. అప్పుడు ఆ వృషభం, 'బలవంతులలో నీవు ఉత్తముడివి, నన్ను విడిచిపెట్టు' అని అన్నాడు.
న మయాసాదితస్తాత బలవాంస్త్వత్సమః క్వచిత్ మమ చాన్యః సమో వాపి న హి మే బలసంఖ్యయా ముఞ్చ తాతేతి చ పునః ప్రీతస్తే ఽహం వరం వృణు
'తండ్రి! నీలాంటి బలవంతుడిని నేను ఎప్పుడూ చూడలేదు. నాకు సమానంగా ఇంకెవరూ లేరు. నన్ను విడిచిపెట్టు. నేను సంతోషపడ్డాను కనుక, ఒక వరం కోరుకో' అని అన్నాడు.
ఏవముక్తో ఽబ్రవీదేనం జీవన్మే త్వం క్వ యాస్యసి ఏష త్వాం న విమోక్ష్యామి పరస్వాదం చతుష్పదమ్
అప్పుడు అతను, 'నేను బ్రతికున్నంతవరకు నువ్వు ఎక్కడికి పోతావు? నేను నిన్ను, ఇతరులదైన ఈ నలుగురు కాళ్ల జంతువును విడిచిపెట్టను' అని చెప్పాడు.
నాస్మాకం విద్యతే తాత పాతకం స్తేయమేవ చ భక్ష్యాభక్ష్యం తథా చైవ పేయాపేయం తథైవ చ
'తండ్రి! మాకు పాపం, దొంగతనం లేవు. తినదగినది, తినకూడదనేది, త్రాగదగినది, త్రాగకూడదనేది కూడా మాకు తేడా లేదు' అని అన్నాడు.
ద్విపదాం బహవో హ్య్ ఏతే ధర్మ ఏష గవాం స్మృతః కార్యాకార్యే న వాగమ్యాగమనం చ తథైవ చ
'మనుషులలో ఎన్నో నియమాలు ఉంటాయి. కానీ ఇది ఆవులకు ఉన్న ధర్మం: చేయవలసినదా, చేయకూడదా అనే విషయంలో, రావడం పోవడంలో ఎలాంటి ఆంక్షలు లేవు' అని అన్నాడు.
గవాం ధర్మం తు వై శ్రుత్వా సంభ్రాన్తస్తు విసృజ్య తమ్ శక్త్యాన్నపానదానాత్తు గోపతిం సంప్రసాదయత్
ఆవుల ధర్మాన్ని విని, అతడు గందరగోళంగా వృషభాన్ని విడిచిపెట్టాడు. తనకు తోచినంత తిండి, తాగుడు ఇచ్చి ఆ గోపతిని ప్రసన్నుడిని చేయడానికి ప్రయత్నించాడు.
ప్రసాదితే గతే తస్మిన్ గోధర్మం భక్తితస్తు సః మనసైవ సమాదధ్యౌ తన్నిష్ఠస్తత్పరో హి సః
ఆ వృషభుడు సంతోషపడి వెళ్లిపోయిన తర్వాత, అతడు భక్తితో ఆవుల ధర్మాన్ని మనసులో స్థిరపరిచాడు. అందులోనే తన మనస్సు పెట్టి, దానిలోనే నిశ్చలంగా ఉండిపోయాడు.
తతో యవీయసః పత్నీం గౌతమస్యాభ్యపద్యత కృతావలేపాం తాం మత్వా సో ఽనడ్వానివ న క్షమః
తర్వాత అతడు గౌతముని చిన్న భార్యను దగ్గరగా వెళ్లాడు. ఆమెకు గర్వం ఎక్కువగా ఉండేది. ఆమెను పిల్లలు లేని ఆవు లాగా భావించి, ఆమెను సహించలేకపోయాడు.
గోధర్మం తు పరం మత్వా స్నుషాం తామభ్యపద్యత నిర్భర్త్స్య చైనం రుద్ధ్వా చ బాహుభ్యాం సమ్ప్రగృహ్య చ
ఆవుల ధర్మమే గొప్పదని భావించి, తన కోడలిని దగ్గరగా వెళ్లాడు. ఆమెను మందలించి, చేతులతో అడ్డగించి, బలంగా పట్టుకున్నాడు.
భావ్యమర్థం తు తం జ్ఞాత్వా మాహాత్మ్యాత్తమువాచ సా విపర్యయం తు త్వం లబ్ధ్వా అనడ్వానివ వర్తసే
ఆమె తన మహిమ వల్ల జరిగే విషయం తెలుసుకుని, 'ఈ విపరీత పరిస్థితి ఎదురయ్యాక నీవు పిల్లలు లేని వృషభంలా ప్రవర్తిస్తున్నావు' అని చెప్పింది.
గమ్యాగమ్యం న జానీషే గోధర్మాత్ప్రార్థయన్సుతామ్ దుర్వృత్తం త్వాం త్యజామ్యద్య గచ్ఛ త్వం స్వేన కర్మణా
'నీకు ఏది చేయదగినది, చేయకూడదనేది తెలియదు. ఆవుల ధర్మం వల్ల కుమార్తెను కోరుతూ, నీ చెడ్డ స్వభావం వల్ల నిన్ను ఇప్పుడు విడిచిపెడతాను. నీ కర్మను అనుసరించి నీవు పో' అని చెప్పింది.
కాష్ఠే సముద్గే ప్రక్షిప్య గఙ్గామ్భసి సముత్సృజత్ యస్మాత్త్వమన్ధో వృద్ధశ్చ భర్తవ్యో దురధిష్ఠితః
ఆమె అతడిని చెక్కల తొట్టిలో పెట్టి, గంగానదిలో వదిలేసింది. 'నీవు అంధుడివి, వృద్ధుడివి, పోషించడానికి కష్టమైనవాడివి కనుక విడిచిపెట్టాలి' అని చెప్పింది.
తముహ్యమానం వేగేన స్రోతసో ఽభ్యాశమాగతః జగ్రాహ తం స ధర్మాత్మా బలిర్ వైరోచనిస్తదా
ఆయన ప్రవాహంలో వేగంగా కొట్టుకుపోతుండగా, ధర్మాత్ముడైన వైరోచనుడు బలి దగ్గరకు వచ్చి అతడిని పట్టుకున్నాడు.
అన్తఃపురే జుగోపైనం భక్ష్యభోజ్యైశ్చ తర్పయన్ ప్రీతశ్చైవ వరేణైవ చ్ఛన్దయామాస వై బలిమ్
తన అంతఃపురంలో అతడిని రక్షించి, రకరకాల తిండి, భోజనాలతో తృప్తిపరిచాడు. సంతోషంగా బలి, అతడికి కావలసిన వరాన్ని కోరమని అనుమతించాడు.
తస్మాచ్చ స వరం వవ్రే పుత్రార్థే దానవర్షభః సంతానార్థం మహాభాగభార్యాయాం మమ మానద పుత్రాన్ధర్మార్థతత్త్వజ్ఞాన్ ఉత్పాదయితుమర్హసి
అందుకే, దానవులలో శ్రేష్ఠుడా, అతడు తన సంతానార్థంగా వరం కోరాడు: "నా మహాభాగ్యవంతురాలైన భార్యకు మంచి బిడ్డలు కలగాలి. ఆ పిల్లలు ధర్మాన్ని, అర్థాన్ని, సత్యాన్ని బాగా తెలుసు ఉండాలి" అని కోరాడు.
ఏవముక్తో ఽథ దేవర్షిస్ తథాస్త్విత్యుక్తవాన్ ప్రభుః స తస్య రాజా స్వాం భార్యాం సుదేష్ణాం నామ ప్రాహిణోత్ అన్ధం వృద్ధం చ తం జ్ఞాత్వా న సా దేవీ జగామ హ
అలా అడిగినప్పుడు ఆ దేవర్షి "అలా జరగనీ" అని అనుగ్రహించాడు. తరువాత రాజు, అతను అంధుడని, వృద్ధుడని తెలుసుకుని తన భార్య సుదేష్ణను పంపించాడు. కానీ ఆ రాణి వెళ్లలేదు.
శూద్రాం ధాత్రేయికాం తస్మావ్ అన్ధాయ ప్రాహిణోత్తదా తస్యాం కక్షీవదాదీంశ్చ శూద్రయోనావ్ ఋషిర్ వశీ
ఆమె స్థానంలో ఒక శూద్ర మహిళను సేవకురాలిగా అతని దగ్గరకు పంపించారు. ఆ శూద్ర స్త్రీలో ఆ మహర్షి కక్షీవతుడు మొదలైన పిల్లలను పుట్టించాడు.
జనయామాస ధర్మాత్మా శూద్రాన్ ఇత్యేవమాదికమ్ ఉవాచ తం బలీ రాజా దృష్ట్వా కక్షీవదాదికాన్
ఆ మహర్షి ధర్మబుద్ధితో ఆ శూద్ర స్త్రీలో పిల్లలను పుట్టించాడు. కక్షీవతుడు మొదలైన వారిని చూసిన రాజు అతనితో ఇలా అన్నాడు.
ప్రవీణాన్ ఋషిధర్మస్య చేశ్వరాన్ బ్రహ్మవాదినః విద్వాన్ ప్రత్యక్షధర్మాణాం బుద్ధిమాన్ వృత్తిమాఞ్ఛుచీన్
వారు ఋషుల ధర్మాన్ని బాగా తెలిసినవారు, వేదపారాయణులు, ప్రత్యక్ష ధర్మాన్ని తెలిసినవారు, తెలివైనవారు, మంచి స్వభావం కలవారు, పవిత్రులు.
మమైవ చేతి హోవాచ తం దీర్ఘతమసం బలిః నత్యువాచ మునిస్తం వై మమైవమితి చాబ్రవీత్
బలి అతనితో, "వారు నిజంగా నా వారే" అని అన్నాడు. ఆ మహర్షి నమస్కరించి, "వారు నిజంగా నా వారే" అని సమాధానం ఇచ్చాడు.