అనగ్నిరనికేతశ్ చాప్య్ అగోత్రచరణో మునిః కౌపీనాచ్ఛాదనం యావత్ తావదిచ్ఛేచ్చ చీవరమ్
ముని అగ్ని లేకుండా, ఇల్లు లేకుండా, బంధువుల జాడ లేకుండా తిరుగుతూ, తను కప్పుకునేందుకు ఎంత అవసరమో అంత మాత్రమే వస్త్రం కోరుకోవాలి.
యావత్ప్రాణాభిసంధానం తావదిచ్ఛేచ్చ భోజనమ్ తదాస్య వసతో గ్రామే ఽరణ్యం భవతి పృష్ఠతః
ప్రాణాలు నిలబడేందుకు ఎంత తినాలి అంత మాత్రమే తిండి కోరుకోవాలి. అప్పుడు ఊరిలో నివసించే వాడికి అరణ్యం వెనుకే మిగిలిపోతుంది.
యస్తు కామాన్పరిత్యజ్య త్యక్తకర్మా జితేన్ద్రియః ఆతిష్ఠేత మునిర్ మౌనం స లోకే సిద్ధిమాప్నుయాత్
ఎవరైనా ముని, కోరికలు వదిలి, కర్మలు త్యజించి, ఇంద్రియాలను జయించి, మౌనాన్ని ఆచరిస్తే, అతడు ఈ లోకంలో సిద్ధిని పొందుతాడు.
ధౌతదన్తం కృత్తనఖం సదా స్నాతమలంకృతమ్ అసితం సితకర్మస్థం కస్తం నార్చితుమర్హతి
పళ్ళు శుభ్రంగా, గోర్లు కత్తిరించి, ఎప్పుడూ స్నానం చేసి, అలంకరించుకుని, చీకటి రంగులో ఉన్నా, పవిత్రమైన పనులు చేసే వాడిని ఎవరు గౌరవించరు?
తపసా కర్శితః క్షామః క్షీణమాంసాస్థిశోణితః యదా భవతి నిర్ద్వంద్వో మునిర్మౌనం సమాస్థితః
తపస్సుతో శరీరం క్షీణించి, మాంసం, ఎముకలు, రక్తం తగ్గిపోయినప్పుడు, ముని ద్వంద్వాలను దాటి మౌనంలో స్థిరపడతాడు.
అథ లోకమిమం జిత్వా లోకం చాపి జయేత్పరమ్ ఆస్యేన తు యదాహారం గోవన్మృగయతే మునిః అథాస్య లోకైః సర్వో యః సో ఽమృతత్వాయ కల్పతే
అప్పుడు ఈ లోకాన్ని, పరలోకాన్ని జయించి, ఆ ముని ఆవు లాగా నోటితో తిండి వెతుకుతుంటే, అన్ని లోకాలు అతని అమృతత్వానికి సిద్ధమవుతాయి.
కతరస్త్వేతయోః పూర్వం దేవానామేతి సాత్మ్యతామ్ ఉభయోర్ధావతో రాజన్ సూర్యచన్ద్రమసోరివ
రాజా! ఈ ఇద్దరిలో ఎవరు ముందు దేవతలతో ఏకత్వాన్ని పొందుతారు? సూర్యుడు, చంద్రుడు పోటీగా పరుగెత్తినట్టు, ప్రయత్నించే వారిలో ఎవరు ముందుగా చేరుతారు?
అనికేతగృహస్థేషు కామవృత్తేషు సంయతః గ్రామ ఏవ చరన్భిక్షుస్ తయోః పూర్వతరం గతః
ఇంటివాళ్ల మధ్య, కోరికలతో జీవించే వారిలో ఉన్నా, నియమంగా ఉండి, ఊరిలో భిక్షాటన చేసే వాడు, వారిలో ముందుగా గమ్యాన్ని చేరుతాడు.
అప్రాప్యం దీర్ఘమాయుశ్చ యః ప్రాప్తో వికృతిం చరేత్ తప్యేత యది తత్కృత్వా చరేత్సోగ్రం తపస్తతః
ఎవరైనా దీర్ఘాయువు పొందకపోయినా, లేక శరీరంలో లోపమొచ్చినా, తపస్సు చేస్తే, ఆ తరువాత మరింత కఠినమైన తపస్సు చేయాలి.
యద్వై నృశంసం తదపత్ హ్యమాహుర్ యః సేవతే ధర్మమనర్థబుద్ధిః అసావనీశః స తథైవ రాజంస్ తదార్జవం స సమాధిస్తదార్యమ్
ఏది క్రూరమైతే అది అనుచితమని అంటారు. ఎవడు ధర్మాన్ని, లాభం ఆశించకుండా ఆచరిస్తాడో, రాజా! అతడు అధిపతి కాకపోయినా, అదే నేరుగా ఉండడం, అదే ఏకాగ్రత, అదే మహాత్మ్యం.
కేనాద్య త్వం తు ప్రహితో ఽసి రాజన్ యువా స్రగ్వీ దర్శనీయః సువర్చాః కుత ఆగతః కతమస్యాం దిశి త్వముతాహోస్విత్పార్థివస్థానమ్ అస్తి
రాజా! నిన్ను ఈరోజు ఎవరు పంపారు? నువ్వు యువకుడు, పుష్పమాల ధరించి, అందంగా, కాంతివంతంగా ఉన్నావు. ఎక్కడి నుంచి వచ్చావు? ఏ దిశలో ఉన్నావు? లేక ఇక్కడ రాజ్యాధికారం ఉందా?
ఇమం భౌమం నరకం క్షీణపుణ్యః ప్రవేష్టుమ్ ఊర్వీం గగనాద్విప్రకీర్ణః ఉక్త్వాహం వః ప్రపతిష్యామ్య్ అనన్తరం త్వరన్త్వమీ బ్రహ్మణో లోకపా యే
పుణ్యం తగ్గిపోయిన వాడు, ఆకాశం నుంచి భూమికి పడిపోతూ, ఈ భౌమ నరకంలోకి ప్రవేశించబోతున్నాడు. ఇది చెప్పి నేను పడిపోతాను; బ్రహ్మలోక పాలకులు నన్ను తొందరగా పంపిస్తున్నారు.
సతాం సకాశే తు వృతః ప్రపాతస్ తే సఙ్గతా గుణవన్తస్తు సర్వే శక్రాచ్చ లబ్ధో హి వరో మయైష పతిష్యతా భూమితలం నరేన్ద్ర
ధర్మవంతుల మధ్య నీవు పడిపోవడం, మంచి గుణాలున్న వారందరూ నీతో కలిసిపోవడం జరిగింది. ఇంద్రుని నుంచి నాకు ఈ వరం లభించింది, రాజా! నేనిప్పుడు భూమి మీద పడిపోతున్నాను.
పృచ్ఛామి త్వాం ప్రపతన్తం ప్రపాతం యది లోకాః పార్థివ సన్తి మే ఽత్ర యద్యన్తరిక్షే యది వా దివి శ్రితాః క్షేత్రజ్ఞం త్వాం తస్య ధర్మస్య మన్యే
నీవు పడిపోతున్నప్పుడు నేను అడుగుతున్నాను, రాజా! నాకు ఇక్కడ లోకాలు ఉన్నాయా? మధ్యలోనా, లేక స్వర్గంలోనా? నీవు ఆ ధర్మాన్ని తెలిసినవాడివని నేను భావిస్తున్నాను.
యావత్పృథివ్యాం విహితం గవాశ్వం సహారణ్యైః పశుభిః పక్షిభిశ్చ తావల్లోకా దివి తే సంస్థితా వై తథా విజానీహి నరేన్ద్రసింహ
భూమిపై ఎంత గోవులు, కుదిరాలు, అడవి జంతువులు, పక్షులు ఉన్నాయో, అంతే లోకాలు నీకోసం స్వర్గంలో ఉన్నాయి. ఇదే నిజమని తెలుసుకో, రాజులలో సింహా!
తాంస్తే దదామి మా ప్రపత ప్రపాతం యే మే లోకా దివి రాజేన్ద్ర సన్తి యద్యన్తరిక్షే యది వా దివి శ్రితాస్తానాక్రమ క్షిప్రమమిత్రహాఽథసి
నీవు పడిపోవద్దు, ఆ లోకాలను నీకిచ్చాను. రాజాధిరాజా! స్వర్గంలో, మధ్యలో, ఎక్కడ ఉన్నా, ఉన్న అన్ని లోకాలను త్వరగా స్వీకరించు, శత్రువులను సంహరించువాడా!
నాస్మద్విధో ఽబ్రాహ్మణో బ్రహ్మవిచ్చ ప్రతిగ్రహే వర్తతే రాజముఖ్య యథా ప్రదేయం సతతం ద్విజేభ్యస్ తదా దదే పూర్వమ్ అహం నరేన్ద్ర
ఓ రాజులలో శ్రేష్ఠుడా, నా వంటి వారు, బ్రాహ్మణులు కానివారు, బ్రహ్మను తెలిసినవారు కూడా దానం తీసుకోవడం చేయరాదు. ఎప్పుడూ ద్విజులకు ఇవ్వాల్సిన దానాన్ని నేను అప్పుడే ఇచ్చాను, రాజా.
నాబ్రాహ్మణః కృపణో జాతు జీవేద్ యద్యపి స్యాద్బ్రాహ్మణీ వీరపత్నీ సో ఽహం యదేవాకృతపూర్వం చరేయం వివిత్సమానః కిము తత్ర సాధుః
బ్రాహ్మణుడు కాని దురదృష్టవంతుడు బ్రాహ్మణి భార్యగా ఉన్నా, ధైర్యవంతురాలి భర్త అయినా, జీవించకూడదు. నేను ఎప్పుడూ ఎవ్వరూ చేయని పనిని తెలుసుకోవాలనే ఉద్దేశంతో చేస్తే, అందులో ఏమి మంచితనం ఉంటుంది?
పృచ్ఛామి త్వాం స్పృహణీయరూప ప్రతర్దనో ఽహం యది మే సన్తి లోకాః యద్యన్తరిక్షే యది వా దివి శ్రుతాః క్షేత్రజ్ఞం త్వాం తస్య ధర్మస్య మన్యే
ఆకర్షణీయమైన రూపం కలిగిన ప్రతర్దనా, నాకు ఆకాశంలోనైనా, స్వర్గంలోనైనా లోకాలు ఉన్నాయా? ఉన్నట్లయితే, వాటి ధర్మాన్ని నీవే బాగా తెలిసినవాడివని నేను భావిస్తున్నాను.
సన్తి లోకా బహవస్తే నరేన్ద్ర అప్యేకైకం సప్త శతాన్యహాని మధుచ్యుతో ఘృతవన్తో విశోకాస్ తేనాన్తవన్తః ప్రతిపాలయన్తి
ఓ రాజా, నీకు అనేక లోకాలు ఉన్నాయి. వాటిలో ప్రతి ఒక్కటి ఏడువందల రోజులు ఉండేలా, తేనెతో, నెయ్యితో నిండినవి, బాధలేని వి. అయినా అవన్నీ పరిమితమైనవే, అవి నిన్ను ఎదురుచూస్తున్నాయి.
తాంస్తే దదామి పతమానస్య రాజన్ యే మే లోకాస్తవ తే వై భవన్తు యద్యన్తరిక్షే యది వా దివి శ్రితాస్ తానాక్రమ క్షిప్రమపేతమోహః
రాజా, నీవు పడిపోతున్నప్పుడు, ఆ లోకాలను నీకిచ్చాను. నా లోకాలు నీవే కావాలి. అవి ఆకాశంలోనైనా, స్వర్గంలోనైనా ఉన్నా, మోహం పోయినవాడవై త్వరగా వాటిని చేరు.
ను తుల్యతేజాః సుకృతం హి కామయే యోగక్షేమం పార్థివాత్పార్థివః సన్ దైవాదేశాదాపదం ప్రాప్య విద్వాంశ్ చరేన్నృశంసం హి న జాతు రాజా
నీవు చేసిన మంచి పనులకు సమానంగా నేనూ పుణ్యాన్ని కోరుతున్నాను. రాజుకు మరో రాజు వల్లే రక్షణ కలుగుతుంది. దేవతల సంకల్పంతో కష్టాలు వచ్చినప్పుడు, తెలివైన రాజు ఎప్పుడూ క్రూరంగా ప్రవర్తించకూడదు.
ధర్మ్యం మార్గం చిన్తయానో యశస్యం కుర్యాత్తపో ధర్మమవేక్షమాణః న మద్విధో ధర్మబుద్ధిర్హి రాజా హ్య్ ఏవం కుర్యాత్కృపణం మాం యథాత్థ
ధర్మమార్గాన్ని ఆలోచిస్తూ, కీర్తికోసం తపస్సు చేసి, ధర్మాన్ని గౌరవించాలి. నా వంటి ధర్మజ్ఞుడు అయిన రాజు, నీవు చెప్పినట్లు నాపట్ల దయ లేకుండా ప్రవర్తించడు.
కుర్యామపూర్వం న కృతం యదన్యైర్ వివిత్సమానః కిమ్ ఉ తత్ర సాధుః బ్రువాణమేవం నృపతిం యయాతిం నృపోత్తమో వసుమానబ్రవీత్ తమ్
ఇతరులు ఎప్పుడూ చేయని పనిని తెలుసుకోవాలనే ఉద్దేశంతో నేను చేస్తే, అందులో ఏమి మంచితనం ఉంటుంది? ఇలా యయాతి మహారాజుతో వసుమంతుడు, రాజులలో శ్రేష్ఠుడు, ఇలా అన్నాడు.
పృచ్ఛామ్యహం వసుమానౌషదశ్విర్ యద్యస్తి లోకో దివి మహ్యం నరేన్ద్ర యద్యన్తరిక్షే ప్రథితో మహాత్మన్ క్షేత్రజ్ఞం త్వాం తస్య ధర్మస్య మన్యే
ఓ వసుమంతా, అశ్వాలను అదుపుచేసేవాడా, నాకూ స్వర్గంలో ఎలాంటి లోకాలు ఉన్నాయా? లేక ఆకాశంలో ప్రసిద్ధమైనవా? ఉన్నట్లయితే, వాటి ధర్మాన్ని నీవే బాగా తెలిసినవాడివని నేను భావిస్తున్నాను.
యదన్తరిక్షం పృథివీ దిశశ్చ యత్తేజసా తపతే భానుమాంశ్చ లోకాస్ తావన్తో దివి సంస్థితా వై తే త్వాం భవన్తం ప్రతిపాలయన్తి
నీ తేజస్సుతో సూర్యుడు ఆకాశాన్ని, భూమిని, దిక్కులను ప్రకాశింపజేస్తున్నాడు. అంతే లోకాలు స్వర్గంలో స్థిరంగా ఉన్నాయి. అవన్నీ నిన్ను ఎదురుచూస్తున్నాయి.
తాంస్ తే దదామి పత మాం ప్రపాతం యే మే లోకాస్తవ తే వై భవన్తు క్రీణీష్వైనాంస్ తృణకేనాపి రాజన్ ప్రతిగ్రహస్తే యది సమ్యక్ప్రదుష్టః
రాజా, నీవు పడిపోతున్నప్పుడు, ఆ లోకాలను నీకిచ్చాను. నా లోకాలు నీవే కావాలి. నీ స్వీకారం పవిత్రంగా ఉంటే, కనీసం గడ్డి తంతితో అయినా వాటిని కొనుగోలు చేయు.
న మిథ్యాహం విక్రయం వై స్మరామి మయా కృతం శిశుభావే ఽపి రాజన్ కుర్యాం న చైవాకృతపూర్వమన్యైర్ వివిత్సమానో వసుమన్న సాధు
రాజా, నేను ఎప్పుడూ అబద్ధంగా అమ్మకం చేసినట్లు గుర్తు లేదు, చిన్నప్పటిలో కూడా కాదు. ఇతరులు ఎప్పుడూ చేయని పనిని తెలుసుకోవాలనే ఉద్దేశంతో నేను చేయను, వసుమంతా, అది మంచిదికాదు.
తాంస్ త్వం లోకాన్ప్రతిపద్యస్వ రాజన్ మయా దత్తాన్యది నేష్టః క్రయస్తే నాహం తాన్వై ప్రతిగన్తా నరేన్ద్ర సర్వే లోకాస్తావకా వై భవన్తు
రాజా, నేను ఇచ్చిన ఆ లోకాలను నీవు స్వీకరించు. వాటిని కొనాలనిపించకపోతే, నేను తిరిగి తీసుకోను. ఆ లోకాలు అన్నీ నిజంగా నీవే కావాలి.
పృచ్ఛామి త్వాం శిబిరౌశీనరో ఽహం మమాపి లోకా యది సన్తి తాత యద్యన్తరిక్షే యది వా దివి శ్రితాః క్షేత్రజ్ఞం త్వాం తస్య ధర్మస్య మన్యే
ఓ ఉశీనరుని కుమారుడా శిబీ, నాకూ లోకాలు ఉన్నాయా? అవి ఆకాశంలోనైనా, స్వర్గంలోనైనా ఉన్నా, వాటి ధర్మాన్ని నీవే బాగా తెలిసినవాడివని నేను భావిస్తున్నాను.