చతుష్పదా ద్విపదాః పక్షిణశ్చ తథాభూతా గర్భభూతా భవన్తి ఆఖ్యాతమేతన్నిఖిలం హి సర్వం భూయస్తు కిం పృచ్ఛసి రాజసింహ
నాలుగు కాళ్లున్న జంతువులు, రెండు కాళ్లున్న మనుషులు, పక్షులు — ఇవన్నీ గర్భంలోనే పుడతాయి. ఇది పూర్తిగా చెప్పాను. రాజసింహా! ఇంకా నువ్వు ఏమి అడుగుతావు?
కిం స్విత్కృత్వా లభతే తాత సంజ్ఞాం మర్త్యః శ్రేష్ఠాం తపసా విద్యయా వా తన్మే పృష్టః శంస సర్వం యథావచ్ ఛుభాంల్లోకాన్ యేన గచ్ఛేత్క్రమేణ
ఏ పని చేస్తే మానవుడు గొప్ప జ్ఞానాన్ని పొందుతాడు? తపస్సుతోనా, విద్యతోనా? దయచేసి నాకు పూర్తిగా వివరించు. వాటి ద్వారా మానవుడు శుభమైన లోకాలకు ఎలా చేరుతాడో చెప్పు.
తపశ్చ దానం చ శమో దమశ్చ హ్రీర్ ఆర్జవం సర్వభూతానుకమ్పా స్వర్గస్య లోకస్య వదన్తి సన్తో ద్వారాణి సప్తైవ మహాన్తి పుంసామ్
తపస్సు, దానం, మనశ్శాంతి, ఇంద్రియ నియమం, లజ్జ, నేరుగా ఉండటం, అన్ని జీవులపై దయ — ఇవే ఆకాశ లోకానికి వెళ్లే ఏడుగేట్లు అని జ్ఞానులు చెబుతారు.
సర్వాణి చైతాని యథోదితాని తపఃప్రధానాన్యభిమర్షకేణ నశ్యన్తి మానేన తమో ఽభిభూతాః పుంసః సదైవేతి వదన్తి సన్తః
ఇవి అన్నీ తపస్సులోనే వేరుపడతాయి. కానీ అవి అహంకారంతో కలిసిపోతే, అంధకారంలో మునిగి నశించిపోతాయి — ఇదే జ్ఞానులు ఎప్పుడూ చెబుతారు.
అధీయానః పణ్డితం మన్యమానో యో విద్యయా హన్తి యశః పరస్య తస్యాన్తవన్తః పురుషస్య లోకా న చాస్య తద్బ్రహ్మఫలం దదాతి
తాను పండితుడినని భావించి, తన విద్యతో మరోవారి పేరు చెడగొట్టే వాడు, అతని లోకాలు తక్కువగా ఉంటాయి. అతడికి పరమాత్మ ఫలం కూడా దక్కదు.
చత్వారి కర్మాణి భయంకరాణి భయం ప్రయచ్ఛన్త్యయథాకృతాని మానాగ్నిహోత్రముత మానమౌనం మానేనాధీతముత మానయజ్ఞః
నాలుగు పనులు తప్పుగా చేస్తే భయం కలుగుతుంది: అహంకారంతో చేసిన హోమం, అహంకారంతో మౌనం, అహంకారంతో చదువు, అహంకారంతో చేసిన దానం.
న మాన్యమానో ముదమాదదీత న సంతాపం ప్రాప్నుయాచ్చావమానాత్ సన్తః సతః పూజయన్తీహ లోకే నాసాధవః సాధుబుద్ధిం లభన్తే
ఎవరైనా గౌరవించితే ఆనందపడకూడదు. అవమానమైతే బాధపడకూడదు. మంచి వారు ఈ లోకంలో మంచివారిని గౌరవిస్తారు. చెడ్డవారు మంచి మనసు పొందరు.
ఇతి దద్యాదితి యజేద్ ఇత్యధీయీత మే శ్రుతమ్ ఇత్యేతాన్యభయాన్యాహుస్ తాన్య్ అవర్జ్యాని నిత్యశః
ఇవే భయంలేని పనులు అని చెబుతారు — 'ఇవ్వాలి', 'హోమం చేయాలి', 'పఠించాలి', 'వినాలి'. ఇవన్నీ ఎప్పుడూ తప్పకుండా చేయాలి.
యేనాశ్రయం వేదయన్తే పురాణం మనీషిణో మానసే మానయుక్తమ్ తన్నిఃశ్రేయస్ తేన సంయోగమేత్య పరాం శాన్తిం ప్రాప్నుయుః ప్రేత్య చేహ
పురాతనమైన ఆశ్రయం, జ్ఞానులు మనసులో గౌరవంతో గ్రహించే దానిని చేరితే, వారు పరమ శాంతిని ఇక్కడా, మరణానంతరమూ పొందుతారు.
చరన్గృహస్థః కథమేతి దేవాన్ కథం భిక్షుః కథమ్ ఆచార్యకర్మా వానప్రస్థః సత్పథే సంనివిష్టో బహూన్యస్మిన్ సమ్ప్రతి వేదయన్తి
ఇంటి వాడు దేవతలను ఎలా చేరతాడు? భిక్షువు ఎలా? గురు సేవ చేసే వాడు, అరణ్యంలో ఉండే వాడు — వీళ్ళు ధర్మ మార్గంలో ఎలా నడుచుకుంటారు? ఇదే ఇప్పుడు చాలామంది అడుగుతున్నారు.
ఆహూతాధ్యాయీ గురుకర్మసు చోద్యతః పూర్వోత్థాయీ చరమం చోపశాయీ మృదుర్దాన్తో ధృతిమానప్రమత్తః స్వాధ్యాయశీలః సిధ్యతి బ్రహ్మచారీ
పిలిస్తే వెంటనే పాఠాలు చదివే వాడు, గురు సేవలో నిష్టతో ఉండే వాడు, ముందే లేచి చివరగా పడుకునే వాడు, మృదువుగా, ఇంద్రియాలను జయించిన వాడు, స్థిరంగా, అప్రమత్తంగా, స్వాధ్యాయంలో నిమగ్నంగా ఉండే బ్రహ్మచారి విజయాన్ని పొందుతాడు.
ధర్మాగతం ప్రాప్య ధనం యజేత దద్యాత్సదైవాతిథీన్భోజయేచ్చ అనాదదానశ్చ పరైరదత్తం సైషా గృహస్థోపనిషత్పురాణీ
ధర్మబద్ధంగా సంపాదించిన ధనంతో యజ్ఞాలు చేయాలి, ఎప్పుడూ దానం చేయాలి, అతిథులను భోజనం పెట్టాలి. ఇతరులు ఇచ్చినదాన్ని తీసుకోకూడదు. ఇదే గృహస్థులకు పురాతన ఉపదేశం.
స్వవీర్యజీవీ వృజినాన్నివృత్తో దాతా పరేభ్యో న పరోపతాపీ తాదృఙ్మునిః సిద్ధిముపైతి ముఖ్యాం వసన్న్ అరణ్యే నియతాహారచేష్టః
తన శక్తితో జీవించే వాడు, పాపాలకు దూరంగా ఉండే వాడు, ఇతరులకు దానం చేసే వాడు, ఎవరికీ హాని చేయని వాడు — అటువంటి ముని అరణ్యంలో నియమంగా ఆహారం తీసుకుంటూ, నియమంగా ఉండి, పరమ సిద్ధిని పొందుతాడు.
అశిల్పజీవీ విగృహశ్చ నిత్యం జితేన్ద్రియః సర్వతో విప్రముక్తః అనోకశాయీ లఘు లిప్సమానశ్ చరన్ దేశానేకచరః స భిక్షుః
వృత్తిగా పనులు చేయని వాడు, ఎప్పుడూ కలహం లేని వాడు, ఇంద్రియాలను జయించిన వాడు, ఏదైనా మీద ఆసక్తి లేకుండా ఉండే వాడు, ఒక చోట నిద్రించని వాడు, తక్కువ ఆశతో ఉండి, అనేక దేశాల్లో తిరిగే వాడు — అతడే నిజమైన భిక్షువు.
రాత్ర్యా యయా చాభిరతాశ్చ లోకా భవన్తి కామాభిజితాః సుఖేన చ తామేవ రాత్రిం ప్రయతేత విద్వాన్ అరణ్యసంస్థో భవితుం యతాత్మా
ప్రపంచంలో ప్రజలు కామానికి లోబడి ఆనందించే ఆ రాత్రిలోనే, అరణ్యంలో ఉండే జ్ఞాని, తనను తాను నియంత్రించుకుని, అలాంటి స్థితిని సాధించేందుకు ప్రయత్నించాలి.
దశైవ పూర్వాన్దశ చాపరాంస్తు జ్ఞాతీంస్తథాత్మానమథైకవింశమ్ అరణ్యవాసీ సుకృతం దధాతి ముక్త్వా త్వ్ అరణ్యే స్వశరీరధాతూన్
అరణ్యంలో ఉండే వాడు, పూర్వీకుల్లో పది మందికి, తరువాతి పది మందికి, తనను ఇరవై ఒకవాడిగా అర్పించి, అక్కడ తన శరీరాన్ని విడిచిపెట్టడం ద్వారా పుణ్యాన్ని పొందుతాడు.
కతిస్విద్ దేవమునయో మౌనాని కతి చాప్యుత భవన్తీతి తదాచక్ష్వ శ్రోతుమ్ ఇచ్ఛామహే వయమ్
దేవతలు, మునులు ఎన్ని రకాల మౌన వ్రతాలు పాటిస్తారు? మొత్తం ఎన్ని మౌనాలు ఉన్నాయి? దయచేసి చెప్పండి. మేము వినాలనుకుంటున్నాము.
అరణ్యే వసతో యస్య గ్రామో భవతి పృష్ఠతః గ్రామే వా వసతో ఽరణ్యం స మునిః స్యాజ్జనాధిప
ఎవరైనా అరణ్యంలో ఉండి, గ్రామాన్ని వెనుక విడిచిపెడితే, లేదా గ్రామంలో ఉండి, అరణ్యాన్ని వెనుక విడిచిపెడితే — అలాంటి ముని జనులలో అధిపతి అవుతాడు.
కథంస్విద్వసతో ఽరణ్యే గ్రామో భవతి పృష్ఠతః గ్రామే వా వసతో ఽరణ్యం కథం భవతి పృష్ఠతః
అరణ్యంలో నివసించే వాడికి ఊరు వెనుక ఎలా వస్తుంది? అలాగే, ఊరిలో నివసించే వాడికి అరణ్యం వెనుక ఎలా ఉంటుంది?
న గ్రామ్యముపయుఞ్జీత య ఆరణ్యో మునిర్భవేత్ తథాస్య వసతో ఽరణ్యే గ్రామో భవతి పృష్ఠతః
అరణ్యంలో జీవించే ముని, లోకసంబంధమైన విషయాల్లో పాల్గొనకూడదు. అలా అరణ్యంలో నివసిస్తే, ఊరు అతని వెనుకే మిగిలిపోతుంది.
అనగ్నిరనికేతశ్ చాప్య్ అగోత్రచరణో మునిః కౌపీనాచ్ఛాదనం యావత్ తావదిచ్ఛేచ్చ చీవరమ్
ముని అగ్ని లేకుండా, ఇల్లు లేకుండా, బంధువుల జాడ లేకుండా తిరుగుతూ, తను కప్పుకునేందుకు ఎంత అవసరమో అంత మాత్రమే వస్త్రం కోరుకోవాలి.
యావత్ప్రాణాభిసంధానం తావదిచ్ఛేచ్చ భోజనమ్ తదాస్య వసతో గ్రామే ఽరణ్యం భవతి పృష్ఠతః
ప్రాణాలు నిలబడేందుకు ఎంత తినాలి అంత మాత్రమే తిండి కోరుకోవాలి. అప్పుడు ఊరిలో నివసించే వాడికి అరణ్యం వెనుకే మిగిలిపోతుంది.
యస్తు కామాన్పరిత్యజ్య త్యక్తకర్మా జితేన్ద్రియః ఆతిష్ఠేత మునిర్ మౌనం స లోకే సిద్ధిమాప్నుయాత్
ఎవరైనా ముని, కోరికలు వదిలి, కర్మలు త్యజించి, ఇంద్రియాలను జయించి, మౌనాన్ని ఆచరిస్తే, అతడు ఈ లోకంలో సిద్ధిని పొందుతాడు.
ధౌతదన్తం కృత్తనఖం సదా స్నాతమలంకృతమ్ అసితం సితకర్మస్థం కస్తం నార్చితుమర్హతి
పళ్ళు శుభ్రంగా, గోర్లు కత్తిరించి, ఎప్పుడూ స్నానం చేసి, అలంకరించుకుని, చీకటి రంగులో ఉన్నా, పవిత్రమైన పనులు చేసే వాడిని ఎవరు గౌరవించరు?
తపసా కర్శితః క్షామః క్షీణమాంసాస్థిశోణితః యదా భవతి నిర్ద్వంద్వో మునిర్మౌనం సమాస్థితః
తపస్సుతో శరీరం క్షీణించి, మాంసం, ఎముకలు, రక్తం తగ్గిపోయినప్పుడు, ముని ద్వంద్వాలను దాటి మౌనంలో స్థిరపడతాడు.
అథ లోకమిమం జిత్వా లోకం చాపి జయేత్పరమ్ ఆస్యేన తు యదాహారం గోవన్మృగయతే మునిః అథాస్య లోకైః సర్వో యః సో ఽమృతత్వాయ కల్పతే
అప్పుడు ఈ లోకాన్ని, పరలోకాన్ని జయించి, ఆ ముని ఆవు లాగా నోటితో తిండి వెతుకుతుంటే, అన్ని లోకాలు అతని అమృతత్వానికి సిద్ధమవుతాయి.
కతరస్త్వేతయోః పూర్వం దేవానామేతి సాత్మ్యతామ్ ఉభయోర్ధావతో రాజన్ సూర్యచన్ద్రమసోరివ
రాజా! ఈ ఇద్దరిలో ఎవరు ముందు దేవతలతో ఏకత్వాన్ని పొందుతారు? సూర్యుడు, చంద్రుడు పోటీగా పరుగెత్తినట్టు, ప్రయత్నించే వారిలో ఎవరు ముందుగా చేరుతారు?
అనికేతగృహస్థేషు కామవృత్తేషు సంయతః గ్రామ ఏవ చరన్భిక్షుస్ తయోః పూర్వతరం గతః
ఇంటివాళ్ల మధ్య, కోరికలతో జీవించే వారిలో ఉన్నా, నియమంగా ఉండి, ఊరిలో భిక్షాటన చేసే వాడు, వారిలో ముందుగా గమ్యాన్ని చేరుతాడు.
అప్రాప్యం దీర్ఘమాయుశ్చ యః ప్రాప్తో వికృతిం చరేత్ తప్యేత యది తత్కృత్వా చరేత్సోగ్రం తపస్తతః
ఎవరైనా దీర్ఘాయువు పొందకపోయినా, లేక శరీరంలో లోపమొచ్చినా, తపస్సు చేస్తే, ఆ తరువాత మరింత కఠినమైన తపస్సు చేయాలి.
యద్వై నృశంసం తదపత్ హ్యమాహుర్ యః సేవతే ధర్మమనర్థబుద్ధిః అసావనీశః స తథైవ రాజంస్ తదార్జవం స సమాధిస్తదార్యమ్
ఏది క్రూరమైతే అది అనుచితమని అంటారు. ఎవడు ధర్మాన్ని, లాభం ఆశించకుండా ఆచరిస్తాడో, రాజా! అతడు అధిపతి కాకపోయినా, అదే నేరుగా ఉండడం, అదే ఏకాగ్రత, అదే మహాత్మ్యం.