పూర్ణం సహస్రం వర్షాణామ్ ఏవంవృత్తిర్ అభూన్నృపః అమ్బుభక్షః స చాబ్దాంస్త్రీన్ ఆసీన్ నియతవాఙ్మనాః
ఇలా వెయ్యేళ్ళ పాటు అతని జీవితం సాగింది, ఓ రాజా! ఆ కాలంలో అతడు నీటిని మాత్రమే సేవించేవాడు. మూడు సంవత్సరాలు మాట, మనస్సు నియంత్రణతో ఉండేవాడు.
తతస్తు వాయుభక్షో ఽభూత్ సంవత్సరమతన్ద్రితః పఞ్చాగ్నిమధ్యే చ తపస్ తేపే సంవత్సరం పునః
అనంతరం అతడు ఒక సంవత్సరం పాటు గాలినే ఆహారంగా తీసుకుంటూ అలసట లేకుండా ఉండేవాడు. మరో సంవత్సరం ఐదు అగ్నుల మధ్య కఠిన తపస్సు చేసేవాడు.
ఏకపాదస్థితశ్చాసీత్ షణ్మాసాన్ అనిలాశనః పుణ్యకీర్తిస్తతః స్వర్గం జగామావృత్య రోదసీ
ఒక కాలిపై నిలబడి, ఆరు నెలలు గాలినే భోజనంగా తీసుకుంటూ జీవించాడు. అతని పుణ్యకీర్తి వలన, ఆ మహాత్ముడు భూమి, ఆకాశాన్ని దాటి స్వర్గానికి చేరాడు.
స్వర్గతస్తు స రాజేన్ద్రో న్యవసద్దేవసద్మని పూజితస్త్రిదశైః సాధ్యైర్ మరుద్భిర్వసుభిస్తథా
స్వర్గంలోకి వెళ్లిన ఆ రాజు దేవతల నివాసంలో నివసించేవాడు. ముప్పది దేవతలు, సాధ్యులు, మరుతులు, వసువులు—all అతన్ని ఘనంగా సత్కరించారు.
దేవలోకాద్ బ్రహ్మలోకం సంచరన్పుణ్యకృద్వశీ అవసత్పృథివీపాలో దీర్ఘకాలమితి శ్రుతిః
దేవలోకంనుంచి బ్రహ్మలోకానికి పుణ్యశీలుడైన, తనను నియంత్రించుకున్న రాజు ప్రయాణించాడు. అక్కడ చాలా కాలం నివసించాడని శృతి చెబుతోంది.
స కదాచిన్నృపశ్రేష్ఠో యయాతిః శక్రమాగతః కథాన్తే తత్ర శక్రేణ పృష్టః స పృథివీపతిః
ఒకసారి రాజులలో శ్రేష్ఠుడైన యయాతి శక్రుని వద్దకు వచ్చాడు. కథ ముగిసినప్పుడు, శక్రుడు ఆ భూమిపతిని ప్రశ్నించాడు.
యదా స పూరుస్తవ రూపేణ రాజఞ్ జరాం గృహీత్వా ప్రచచార లోకే తదా రాజ్యం సమ్ప్రదాయైవ తస్మై త్వయా కిముక్తః కథయేహ సత్యమ్
ఓ రాజా! నీ రూపంలో పురు ముసలితనాన్ని స్వీకరించి ప్రజల మధ్య సంచరించినప్పుడు, రాజ్యాన్ని అతనికి అప్పగించిన తర్వాత, నువ్వు ఏమి చెప్పావో నిజంగా చెప్పు.
ప్రకృత్యనుమతే పూరుం రాజ్యే కృత్వేదమబ్రువమ్ గఙ్గాయమునయోర్మధ్యే కృత్స్నో ఽయం విషయస్తవ మధ్యే పృథివ్యాస్త్వం రాజా భ్రాతరో ఽన్తే ఽధిపాస్తవ
ప్రజల సమ్మతితో పురు ను రాజ్యానికి ప్రతిష్ఠించి ఇలా అన్నాను: 'గంగ, యమున నదుల మధ్య ఉన్న ఈ మొత్తం భూమి నీది. భూమి మధ్యభాగంలో నువ్వే రాజు; నీ అన్నదమ్ములు సరిహద్దుల్లో పాలకులు.'
అక్రోధనః క్రోధనేభ్యో విశిష్టస్ తథా తితిక్షుర్ అతితిక్షోర్ విశిష్టః అమానుషేభ్యో మానుషశ్చ ప్రధానో విద్వాంస్తథైవావిదుషః ప్రధానః
కోపం లేని వాడు కోపగాళ్లకంటే శ్రేష్ఠుడు. సహనశీలి, సహించని వారికంటే మెరుగైనవాడు. మానవులు మానవేతరులకంటే ముఖ్యులు. విద్యావంతుడు, అవిద్యావంతులలో ప్రథముడు.
ఆక్రుశ్యమానో నాక్రోశేన్ మన్యుమేవ తితిక్షతి ఆక్రోష్టారం నిర్దహతి సుకృతం చాస్య విన్దతి
ఎవరైనా దూషించినప్పుడు, అతడు తిరిగి దూషించడు. ఆ అవమానాన్ని సహించేవాడు. దూషించినవాడిని అంతరంగంగా కాల్చేస్తాడు, మంచి ఫలితాన్ని పొందుతాడు.
నారున్తుదః స్యాన్న నృశంసవాదీ న హీనతః పరమ్ అభ్యాదదీత యయాస్య వాచా పర ఉద్విజేత న తాం వదేద్రుశతీం పాపలౌల్యామ్
ఎవరినీ దూషించకూడదు, క్రూరమైన మాటలు మాట్లాడకూడదు, తక్కువవారి నుండి ఏదీ తీసుకోకూడదు. ఇతరులకు భయపెట్టే మాటలు, దురాశతో కూడిన కఠినమైన మాటలు చెప్పకూడదు.
అరున్తుదం పురుషం తీవ్రవాచం వాక్కణ్టకైర్ వితుదన్తం మనుష్యాన్ విద్యాద్ అలక్ష్మీకతమం జనానాం ముఖే నిబద్ధం నిరృతిం వహన్తమ్
దూషించే వ్యక్తి, కఠినమైన మాటలు మాట్లాడేవాడు, మాటలతో ఇతరులను గాయపరిచేవాడు—అతడిని ప్రజలలో అత్యంత దురదృష్టుడిగా గుర్తించాలి. అతని నోటిలో నాశనం బంధించబడి ఉంటుంది.
సద్భిః పురస్తాదభిపూజితః స్యాత్ సద్భిస్తథా పృష్ఠతో రక్షితః స్యాత్ సదా సతామ్ అతివాదాంస్తితిక్షేత్ సతాం వృత్తం పాలయన్సాధువృతః
సద్భావన కలిగినవారు ముందుగా గౌరవించాలి, వెనుక నుండి రక్షించాలి. ఎప్పుడూ మంచి వారి కఠినమైన మాటలను సహించాలి. మంచి స్వభావాన్ని పాటిస్తూ, సద్గుణంతో ఉండాలి.
వాక్సాయకా వదనాన్నిష్పతన్తి యైర్ ఆహతః శోచతి వా త్ర్యహాని పరస్య నో మర్మసు తే పతన్తి తాన్పణ్డితో నావసృజేత్పరేషు
మాటలు బాణాల్లా నోటినుంచి బయటకు వస్తాయి. వాటితో గాయపడినవారు మూడు రోజులు బాధపడతారు. కానీ అవి ఇతరుల హృదయాన్ని గాయపరచవు. తెలివైనవాడు అలాంటి మాటలను ఇతరులపై ప్రయోగించకూడదు.
నాస్తీదృశం సంవననం త్రిషు లోకేషు కించన యథా మైత్రీ చ లోకేషు దానం చ మధురా చ వాక్
ఈ మూడులోకాల్లో, మనుషుల మధ్య స్నేహం, దానం, మధురమైన మాటలు లాంటి ఐక్యత మరొకటి లేదు.
తస్మాత్సాన్త్వం సదా వాచ్యం న వాచ్యం పరుషం క్వచిత్ పూజ్యాన్సమ్పూజయేద్ దద్యాన్ నాభిశాపం కదాచన
అందువల్ల ఎప్పుడూ మృదువైన మాటలు మాట్లాడాలి, ఎప్పుడూ కఠినమైన మాటలు మాట్లాడకూడదు. పూజార్హులను గౌరవించాలి, దానం చేయాలి, ఎప్పుడూ శాపం పెట్టకూడదు.
సర్వాణి కార్యాణి సమాప్య రాజన్ గృహాన్పరిత్యజ్య వనం గతో ఽసి తత్త్వాం పృచ్ఛామి నహుషస్య పుత్ర కేనాపి తుల్యస్తపసా యయాతే
రాజా! నీవు నీ బాధ్యతలు అన్నీ పూర్తిచేసి, ఇంటిని వదిలి అరణ్యంలోకి వెళ్లిపోయావు. నహుషుని కుమారుడవైన యయాతి! నిన్ను తపస్సులో సమానంగా ఎవరు ఉన్నారు అని నేను అడుగుతున్నాను.
నాహం దేవమనుష్యేషు న గన్ధర్వమహర్షిషు ఆత్మనస్తపసా తుల్యం కంచిత్పశ్యామి వాసవ
దేవతల్లో, మనుష్యుల్లో, గంధర్వుల్లో, మహర్షుల్లో — నా తపస్సుకు సమానుడు ఎవరూ లేరు, వాసవా! నేను అలాంటి వారిని ఎవరినీ చూడలేదు.
యదావమంస్థాః సదృశః శ్రేయసశ్చ పాపీయసశ్ చావిదితప్రభావః తస్మాల్లోకా హ్య్ అన్తవన్తస్తవేమే క్షీణే పుణ్యే పతితో ఽస్యద్య రాజన్
నీకు సమానమైనవారిని, మిన్నవారిని, తక్కువవారిని వారి నిజమైన శక్తిని తెలియక తక్కువగా చూసినప్పుడు, నీకు ఉన్న లోకాలు అంతమయ్యాయి; పుణ్యం తగ్గిపోవడంతో నీవు ఈ రోజు పడిపోయావు రాజా!
సురర్షిగన్ధర్వనరావమానాత్ క్షయం గతా మే యది శక్రలోకాః ఇచ్ఛామ్యహం సురలోకాద్విహీనః సతాం మధ్యే పతితుం దేవరాజ
దేవతలు, ఋషులు, గంధర్వులు, మనుష్యులను నేను అవమానించడంవల్ల నాకు శక్రలోకాలు తగ్గిపోయాయి. దేవలోకం లేకుండా, సత్పురుషుల మధ్య పడిపోవాలని నేను కోరుకుంటున్నాను దేవేంద్రా!
సతాం సకాశే పతితో ఽసి రాజంశ్ చ్యుతః ప్రతిష్ఠాం యత్ర లబ్ధాసి భూయః ఏవం విదిత్వా తు పునర్యయాతే న తే ఽవమాన్యాః సదృశః శ్రేయసే చ
రాజా! నీవు సత్పురుషుల మధ్య పడిపోయావు, స్థానాన్ని కోల్పోయావు. కానీ ఇక్కడ మళ్లీ స్థానం పొందవచ్చు. యయాతీ! ఇది తెలుసుకుని, సమానమైనవారిని లేదా మిన్నవారిని ఎప్పుడూ తక్కువగా చూడవద్దు.
తతః పపాతామరరాజజుష్టాత్ పుణ్యాల్లోకాత్పతమానం యయాతిమ్ సమ్ప్రేక్ష్య రాజర్షివరో ఽష్టకస్ తమ్ ఉవాచ సద్ధర్మవిధానగోప్తా
అప్పుడే అమరేంద్రుడు ఆస్వాదించే పుణ్యలోకంనుండి యయాతి పడిపోతున్నాడు. అతన్ని చూస్తూ, ధర్మాన్ని కాపాడే రాజర్షుల్లో శ్రేష్ఠుడైన అష్టకుడు అతనితో ఇలా అన్నాడు.
కస్త్వం యువా వాసవతుల్యరూపః స్వతేజసా దీప్యమానో యథాగ్నిః పతస్యుదీర్ణామ్బుధరప్రకాశః ఖే ఖేచరాణాం ప్రవరో యథార్కః
నీవెవరు? యువకుడివి, వాసవుని లాంటి రూపంతో, నీ తేజస్సుతో అగ్నిలా ప్రకాశిస్తున్నావు. మేఘంలా ఆకాశంలో పడిపోతున్నావు, ఆకాశవాసుల్లో సూర్యుడిలా నీవు ప్రధానుడివి.
దృష్ట్వా చ త్వాం సూర్యపథాత్పతన్తం వైశ్వానరార్కద్యుతిమప్రమేయమ్ కింనుస్విద్ ఏతత్ పతతీవ సర్వే వితర్కయన్తః పరిమోహితాః స్మః
నిన్ను సూర్యుని మార్గం నుండి పడిపోతూ చూస్తూ, అగ్ని, సూర్యులాంటి అపారమైన తేజస్సుతో ఉన్నవాడివి. ఇది ఏమిటి పడిపోతున్నదని అందరం ఆశ్చర్యపడి, ఊహించుకుంటూ మైమరచిపోయాం.
దృష్ట్వా చ త్వాధిష్ఠితం దేవమార్గే శక్రార్కవిష్ణుప్రతిమప్రభావమ్ ప్రత్యుద్గతాస్త్వాం వయమద్య సర్వే తస్మాత్పాతే తవ జిజ్ఞాసమానాః
దేవమార్గంలో స్థిరంగా, ఇంద్రుడు, సూర్యుడు, విష్ణువుతో సమానమైన ప్రభావంతో నిన్ను చూస్తూ, నీ పడిపోవడానికి కారణం తెలుసుకోవాలని మేమందరం వచ్చాము.
న చాపి త్వాం ధృష్ణవః ప్రష్టుమ్ అగ్రే న చ త్వమస్మాన్పృచ్ఛసి కే వయం స్మ తత్త్వాం పృచ్ఛామి స్పృహణీయరూపం కస్య త్వం వా కింనిమిత్తం త్వమాగాః
మేమందరం నిన్ను నేరుగా అడగడానికి ధైర్యపడటం లేదు, నువ్వూ మమ్మల్ని ఎవరో అడగలేదు. ఆకర్షణీయమైన రూపమున్న నీవెవరు? ఏ కారణంతో ఇక్కడికి వచ్చావు అని నేను అడుగుతున్నాను.
భయం తు తే వ్యేతు విషాదమోహౌ త్యజాశు దేవేన్ద్రసమానరూప త్వాం వర్తమానం హి సతాం సకాశే శక్రో న సోఢుం బలహాపి శక్తః
నీకు భయం పోవాలి, విషాదం, మోహం వెంటనే వదిలేయి. ఇంద్రునితో సమానమైన రూపమున్నవాడివి నీవు. సత్పురుషుల మధ్య నిన్ను ఇంద్రుడే అయినా తట్టుకోలేడు.
సన్తః ప్రతిష్ఠా హి సుఖచ్యుతానాం సతాం సదైవామరరాజకల్ప తే సంగతాః స్థావరజఙ్గమేశాః ప్రతిష్ఠితస్త్వం సదృశేషు సత్సు
సుఖాన్ని కోల్పోయినవారికి సత్పురుషులు ఎప్పుడూ ఆశ్రయం. సత్పురుషులలో నీవు అమరేంద్రుడి లాంటివాడివి. స్థిరమైనవారు, చరాచరజీవులందరూ ఇక్కడ చేరారు. సమానమైనవారిలో నీవు స్థిరంగా ఉన్నావు.
ప్రభురగ్నిః ప్రతపనే భూమిరావపనే ప్రభుః ప్రభుః సూర్యః ప్రకాశాచ్చ సతాం చాభ్యాగతః ప్రభుః
దహనంలో అగ్ని అధిపతి, భూమి స్వీకరణలో అధికారి, ప్రకాశంలో సూర్యుడు ప్రభువు. అలాగే, సత్పురుషులలో వచ్చినవాడే ప్రధానుడు.
అహం యయాతిర్నహుషస్య పుత్రః పూరోః పితా సర్వభూతావమానాత్ ప్రభ్రంశితో ఽహం సురసిద్ధలోకాత్ పరిచ్యుతః ప్రపతామ్యల్పపుణ్యః
నేను నహుషుని కుమారుడైన యయాతిని, పూరువు తండ్రిని. అన్ని జీవులను తక్కువగా చూసినందువల్ల, దేవతలు, సిద్ధుల లోకాన్ని కోల్పోయి, తక్కువ పుణ్యంతో పడిపోతున్నాను.