దృష్ట్వా దుహితరం కావ్యో దేవయానీం తపోవనే బాహుభ్యాం సమ్పరిష్వజ్య దుఃఖితో వాక్యమబ్రవీత్
అడవి ఆశ్రమంలో తన కుమార్తె దేవయానిని చూసిన కావ్యుడు, ఆమెను తన చేతులతో ఆలింగనం చేసి, బాధతో ఇలా చెప్పాడు.
ఆత్మదోషైర్ నియచ్ఛన్తి సర్వే దుఃఖసుఖే జనాః మన్యే దుశ్చరితం తే ఽస్తి తస్యేయం నిష్కృతిః కృతా
ప్రతి మనిషి సుఖదుఃఖాలు తన తప్పుల వల్లే అనుభవిస్తాడు. నీవు ఏదో తప్పు చేసినట్టు అనిపిస్తోంది. ఇది దానికి ఫలితమే.
నిష్కృతిర్ వాస్తు వా మాస్తు శృణుష్వావహితో మమ శర్మిష్ఠయా యదుక్తాస్మి దుహిత్రా వృషపర్వణః
తప్పు పరిహారం ఉన్నా లేకపోయినా, వృషపర్వుని కుమార్తె శర్మిష్ఠ నాకు ఏమి చెప్పిందో నీవు శ్రద్ధగా విను.
సత్యం కిలైతత్సా ప్రాహ దైత్యానామస్మి గాయనా ఏవం హి మే కథయతి శర్మిష్ఠా వార్షపర్వణీ
నిజంగా, ఆమె ఇలా చెప్పింది: 'నేను దైత్యుల గాయకురాలిని.' వృషపర్వుని కుమార్తె శర్మిష్ఠ నాకు ఇలా చెప్పింది.
వచనం తీక్ష్ణపరుషం క్రోధరక్తేక్షణా భృశమ్ స్తువతో దుహితాసి త్వం యాచతః ప్రతిగృహ్ణతః
కోపంతో కళ్లెరుపెక్కి, ఆమె చాలా కఠినంగా, గాయపరిచే మాటలు చెప్పింది: 'నువ్వు పొగడే వారిదానివి, అడిగి తీసుకునేవారిదానివి.'
సుతాహం స్తూయమానస్య దదతో ఽప్రతిగృహ్ణతః ఇతి మామాహ శర్మిష్ఠా దుహితా వృషపర్వణః క్రోధసంరక్తనయనా దర్పపూర్ణాననా తతః
'నేను పొగడబడే వారిదానిని, ఇచ్చే కానీ తీసుకోని వారిదానిని.' అని వృషపర్వుని కుమార్తె శర్మిష్ఠ కోపంతో కళ్లెరుపెక్కి, గర్వంతో ముఖం నిండిపోయి నాకు చెప్పింది.
యద్యహం స్తువతస్తాత దుహితా ప్రతిగృహ్ణతః ప్రసాదయిష్యే శర్మిష్ఠామ్ ఇత్యుక్తా హి సఖీ మయా
'నువ్వు అడిగి తీసుకునే వారిదానివి, నేను పొగడబడే వారిదానిని అయితే, నేను శర్మిష్ఠను ప్రసన్నం చేస్తాను.' అని నా స్నేహితురాలు నాకు చెప్పింది.
వృషపర్వైవ తద్వేద శక్రో రాజా చ నాహుషః అచిన్త్యం బ్రహ్మ నిర్ద్వంద్వమ్ ఐశ్వరం హి బలం మమ
వృషపర్వుడు, శక్రుడు, నాహుషుని రాజు — వీరందరికీ ఇది తెలుసు. నా శక్తి బ్రహ్మతత్వంలా ఊహించలేనిది, ద్వంద్వాలకందినిది కాదు, అది దైవస్వభావం.
యః పరేషాం నరో నిత్యమ్ అతివాదాంస్తితిక్షతి దేవయాని విజానీహి తేన సర్వమిదం జితమ్
దేవయాని! ఎవరైతే ఎప్పుడూ ఇతరుల కఠినమైన మాటలను సహించగలరో, వారు ఈ లోకాన్ని అంతటినీ జయించినవారే అని తెలుసుకో.
యః సముత్పతితం క్రోధం నిగృహ్ణాతి హయం యథా స యన్తేత్యుచ్యతే సద్భిర్ న యో రశ్మిషు లమ్బతే
ఎవరైతే ఉప్పొంగిన కోపాన్ని గుర్రాన్ని పట్టుకునేలా అదుపులో పెడతారో, వారినే జ్ఞానులు నిజమైన సారథి అంటారు; కేవలం పట్టుకున్నవాడు కాదు.
యః సముత్పతితం క్రోధమ్ అక్రోధనే నియచ్ఛతి దేవయాని విజానీహి తేన సర్వమిదం జితమ్
దేవయాని! ఎవరైతే ఉప్పొంగిన కోపాన్ని కోపం లేకుండా అదుపు చేస్తారో, వారు ఈ లోకాన్ని అంతటినీ జయించినవారే అని తెలుసుకో.
యః సముత్పతితం కోపం క్షమయైవ నిరస్యతి యథోరగస్త్వచం జీర్ణాం స వై పురుష ఉచ్యతే
ఎవరైతే ఉప్పొంగిన కోపాన్ని క్షమతో వదిలిపెడతారో, పాము పాత చర్మాన్ని విడిచిపెట్టినట్లు, వారినే నిజమైన మనిషి అంటారు.
యస్తు భావయతే ధర్మం యో ఽతిమాత్రం తితిక్షతి యశ్చ తప్తో న తపతి భృశం సో ఽర్థస్య భాజనమ్
ధర్మాన్ని మనసారా ఆలోచించే వాడు, ఎంతైనా ఓర్పుతో ఉండే వాడు, ఎంత బాధ వచ్చినా మనసు నొప్పించుకోని వాడు — అటువంటి వాడు ధనానికి యోగ్యుడవుతాడు.
యో యజేదశ్వమేధేన మాసి మాసి శతం సమాః యస్తు కుప్యేన్న సర్వస్య తయోరక్రోధనో వరః
ఏవరి మీదనైనా కోపపడని వాడు, ప్రతి నెలా వంద అశ్వమేధ యాగాలు చేసినవాడికన్నా గొప్పవాడు.
యే కుమారాః కుమార్యశ్చ వైరం కుర్యురచేతసః నైతత్ప్రాజ్ఞస్తు కుర్వీత విదుస్తే న బలాబలమ్
చిన్న పిల్లలు, అబ్బాయిలు, అమ్మాయిలు — అవివేకంతో శత్రుత్వం పెంచుకుంటారు. కానీ, జ్ఞానులు అలా చేయరు; వాళ్లు బలహీనత, బలాన్ని తెలుసుకుని ఉంటారు.
వేదాహం తాత బాలాపి కార్యాణాం తు గతాగతమ్ క్రోధే చైవాతివాదే వా కార్యస్యాపి బలాబలే
నాన్నా! నేను చిన్నపిల్లనైనా, పనుల ఫలితాలు ఎలా వస్తాయో, పోతాయో నాకు తెలుసు. కోపంలోనైనా, ఎక్కువగా మాట్లాడినపుడైనా, ఏ పని బలమైనదో, బలహీనమైనదో తెలుసుకోగలను.
శిష్యస్యాశిష్యవృత్తం హి న క్షన్తవ్యం బుభూషుణా అసత్సంకీర్ణవృత్తేషు వాసో మమ న రోచతే
శిష్యుడు నియమాలు పాటించకపోతే, ధర్మాన్ని కోరేవాడు సహించకూడదు. చెడ్డవాళ్ల మధ్య ఉండడం నాకు ఇష్టం లేదు.
పుంసో యే నాభినన్దన్తి వృత్తేనాభిజనేన చ న తేషు నివసేత్ప్రాజ్ఞః శ్రేయోర్థీ పాపబుద్ధిషు
ఎవరైనా మనిషిని అతని నడవడికోసం, వంశపారంపర్యం కోసం గౌరవించకపోతే — మంచి దారిలో నడవాలనుకునే జ్ఞానులు అటువంటి దుష్టుల మధ్య నివసించకూడదు.
యే నైనమభిజానన్తి వృత్తేనాభిజనేన చ తేషు సాధుషు వస్తవ్యం స వాసః శ్రేష్ఠ ఉచ్యతే
ఎక్కడ మనిషిని అతని నడవడికీ, వంశానికీ గౌరవిస్తారో, అటువంటి మంచివాళ్ల మధ్య ఉండాలి. అలాంటి నివాసమే ఉత్తమమని చెబుతారు.
తన్మే మథ్నాతి హృదయమ్ అగ్నికల్పమివారణమ్ వాగ్దురుక్తం మహాఘోరం దుహితుర్వృషపర్వణః
వృషపర్వుడు కుమార్తె చెప్పిన ఆ కఠినమైన, భయంకరమైన మాటలు నా హృదయాన్ని మంట పెట్టిన అగ్నిలా కాలుస్తున్నాయి.
న హ్య్ అతో దుష్కరం మన్యే తాత లోకేష్వపి త్రిషు యః సపత్నశ్రియం దీప్తాం హీనశ్రీః పర్యుపాసతే
నాన్నా! ఈ మూడూ లోకాలలో, ధనాన్ని కోల్పోయిన వాడు తన శత్రువు సంపదను సేవించడంతక కష్టమైనది ఇంకొకటి లేదనుకుంటున్నాను.
తతః కావ్యో భృగుశ్రేష్ఠః సమన్యురుపగమ్య హ వృషపర్వాణమ్ ఆసీనమ్ ఇత్యువాచావిచారయన్
ఆ తరువాత భృగువంశంలో శ్రేష్ఠుడైన కావ్యుడు, కోపంతో నిండిన మనసుతో, అక్కడ కూర్చున్న వృషపర్వుని దగ్గరకు వెళ్లి, ఆలోచించి ఇలా అన్నాడు.
నాధర్మశ్చరితో రాజన్ సద్యః ఫలతి గౌర్ ఇవ శనైరావర్త్యమానస్తు మూలాన్యపి నికృన్తతి
రాజా! అధర్మం చేసిన వెంటనే ఫలితం ఇవ్వదు. అది ఆవు లాగ నెమ్మదిగా తిరుగుతూ, చివరికి వేర్లను కూడా నరికి వేస్తుంది.
యది నాత్మని పుత్రేషు న చేత్పశ్యతి నప్తృషు పాపమాచరితం కర్మ త్రివర్గమతివర్తతే
తనలోనైనా, తన కుమారులలోనైనా, మనవళ్లలోనైనా చేసిన పాపాన్ని గమనించకపోతే, ఆ పని మానవ జీవిత లక్ష్యాలను దాటి పోతుంది.
ఫలత్యేవం ధ్రువం పాపం గురుభుక్తమివోదరే యదా ఘాతయసే విప్రం కచమాఙ్గిరసం తదా
పాపం తప్పకుండా ఫలిస్తుంది. గురువు తిన్న ఆహారం కడుపులో ఎలా ప్రభావం చూపుతుందో అలాగే. నువ్వు అంగిరసుని కుమారుడు కచుని చంపినప్పుడు కూడా అదే జరిగింది.
అపాపశీలం ధర్మజ్ఞం శుశ్రూషుం మద్గృహే రతమ్ వధాదనర్హతస్తస్య వధాచ్చ దుహితుర్మమ
అతడు పాపం లేని వాడు, ధర్మాన్ని తెలిసినవాడు, సేవ చేయడంలో ఆసక్తి కలవాడు, నా ఇంట్లో నిబద్ధతతో ఉన్నవాడు — చావడానికి అర్హుడు కాదు. అలాగే నా కుమార్తెను చంపడమూ తగదు.
వృషపర్వన్నిబోధ త్వం త్యక్ష్యామి త్వాం సబాన్ధవమ్ స్థాతుం త్వద్విషయే రాజన్ న శక్నోమి త్వయా సహ
వృషపర్వా! విను, నేను నిన్ను నీ బంధువులతో కలిసి వదిలిపెడతాను. నీ రాజ్యంలో, నీతో కలిసి ఉండటం నాకు సాధ్యం కాదు.
అద్యైవమభిజానామి దైత్యం మిథ్యాప్రలాపినమ్ యతస్త్వమాత్మనోదీర్ణాం దుహితాం కిముపేక్షసే
ఈ రోజు నాకు తెలిసింది — రాక్షసుడు అబద్ధాలు చెప్పేవాడని. ఎందుకంటే, నువ్వు నీ కుమార్తె బాధపడుతున్నా పట్టించుకోలేదు.
నావద్యం న మృషావాదం త్వయి జానామి భార్గవ త్వయి సత్యం చ ధర్మశ్చ తత్ప్రసీదతు మాం భవాన్
భార్గవా! నీవద్ద దోషమూ లేదు, అబద్ధమూ లేదు. నీలో సత్యం ఉంది, నీలో ధర్మం ఉంది. దయచేసి నన్ను క్షమించు.
అద్యాస్మానపహాయ త్వమ్ ఇతో యాస్యసి భార్గవ సముద్రం సమ్ప్రవేక్ష్యామి నాన్యదస్తి పరాయణమ్
భార్గవా! నువ్వు ఈ రోజు మమ్మల్ని వదిలిపెట్టి వెళ్ళిపోతే, నేను సముద్రంలోకి దూకేస్తాను. నాకు ఇంకెక్కడా ఆశ్రయం లేదు.