एष धर्मः पावनः, जीवनदायकः, सर्वपापनाशनः च, प्राचीनकाले मलयाचले न कथितः—यः पुण्यक्षेत्रेषु विधिवत् सम्पाद्यते यज्ञदानादिकथनम्। यः कश्चित् एतत् शृणोति वा पठति वा, स एवैकवारं अपि पुण्यशाली समृद्धः जन्यते। पितृकर्मणि, पुण्यक्षेत्रवासिभिः एषः पाठ्यः, सर्वपापनाशनार्थं, दुःखनाशनाय च। एषः धर्मः शुद्धः, कीर्तिसम्पदां निधिः, महापापनाशकः; ब्रह्मा, सूर्यः, रुद्रः अपि एनं पूजयन्ति; मनीषिणः पितृकर्मणः एतद्गौरवम् आहुः। कथं सोमः पितृणां पतिः अभवत्, के च सोमवंशजा राजानः कीर्तिमन्तः अभवन्, इति शास्त्रविदां श्रेष्ठ, श्रोतुमिच्छामि। सृष्ट्यादौ, प्राचेतसस्य पुत्रः अत्रिः ब्रह्मणा उपदिष्टः, अनुत्तमां तपः कृतवान्, सृष्ट्यर्थम्। यत् ब्रह्मणः प्रीत्यै, जगतां दुःखनाशनाय, ब्रह्मविष्णुसूर्यरुद्राणां अन्तर्बहिरात्मस्वरूपम् अस्ति, तत् एव। यत् शान्तिदायकम्, शान्तचित्तदृश्ये प्रतिष्ठितम्, यद् तपसा महर्षिभ्यः परमसुखदायकम्। तत्र उमापतिः उमया सहितः अधिष्ठितवान्, तदा तस्य अंशतः सोमः बालरूपेण जातः। तस्य नेत्राभ्यां अधः प्रवाहितं तेजः, आप्युत्पन्नम्, यत् चन्द्रांशुना चराचरं जगत् प्रकाशयत्। पुत्रकामाः दिशः स्त्रीरूपेण तत् तेजः गृहीत्वा, गर्भरूपेण तासां उदरेषु त्रिशतवर्षाणि स्थितम्। ताः दिशः तं गर्भं धारयितुं अशक्ता, तदा ब्रह्मा तं गर्भं स्वीकृत्य संयोज्य च, तं यौवनस्थं सर्वायुधधारिणं कर्तारम् अकरोत्। चतुर्हययुक्तरथमारोप्य, वेदबलसम्पन्नः ब्रह्मा स्वलोकं नीतवान्। तत्र ब्रह्मर्षयः उक्तवन्तः—“सः अस्माकं पतिः भवतु” इति। ऋषयः, देवाः, गन्धर्वाः, औषधयः च तम् स्तुतवन्तः; सोमदेवताः, ब्रह्मादयः च स्तोत्रसमूहैः तम् अर्चितवन्तः। स्तू्यमानस्य तस्मात् अतिशयितं तेजः उत्पन्नम्; तस्मात् दिव्यौषधिसमूहः पृथिव्याम् अभवत्। तस्मात् तस्य तेजः रात्रौ विशेषतः अधिकम्; सोमः औषधीनां पतिः, द्विजातीनां अपि इति कथ्यते। वेदानां सारः, चन्द्रमण्डलरूपं तेजः, शुक्लकृष्णपक्षयोः सदा वर्धते च क्षीयते च। ततः प्राचेतसपुत्रः दक्षः, सौन्दर्यसम्पन्नाः सप्तविंशतिः कन्याः सोमाय दत्तवान्, याः सर्वाः दीप्तिमत्यः आसन्। ततः सोमः विष्णुध्यानपरायणः, दशसहस्रसहस्रपद्मसमाना तपः कृतवान्। तदा प्रसन्नः श्रीनारायणः हरिः—“वरं वृणु” इति उक्तवान्। सोमः चुकार—“इन्द्रलोकविजयी स्याम्, मम गृहे यजमानाः साक्षात् दृश्यन्ताम्; मम राजसूये देवगणाः, ब्रह्मादयः, ऋत्विजः स्युः; त्रिशूलधारी शिवः रक्षकः भवेत्” इति। “एवं भवतु” इति उक्त्वा, सोऽपि विष्णुना सह राजसूयमकुरुत्; अत्रिः होतृ, भृगुः अध्वर्यु, चतुर्मुखः उद्गातृ अभवत्। सः ब्रह्मपदं प्राप्तवान्; हरिः स्वयं पर्यवेक्षकः, सनकादयः सभासदः स्मृताः। तत्र दश विश्वेदेवाः चमसाध्वर्यवः अभवन्; त्रयो लोकाः दक्षिणार्हणाय दत्ताः। अभिषेकान्ते, नव कन्याः, कामबाणपीडितदेहाः, तं द्रष्टुम् उपस्थिताः। लक्ष्मीः नारायणम् उत्सृज्य, सिनीवाली कर्दमम्, द्युतिर्विभावसुम्, तुष्टिः धातारम्, प्रभा प्रभाकरम्, कूहू हविष्मन्तम्, कीर्तिः जयन्तम्, वसु मारीचिकश्यपम्, धृतिः पितरं नन्दिं च परित्यज्य, सोमाय समर्पिताः। सोमः अपि ताः सर्वाः स्वकीयाः इच्छन्, पतिस्वजनदोषेऽपि, ताः न शप्तुं न शस्त्रैः प्रतिकर्तुं शक्ताः। एवं सोमः दशदिशां पालनं कृत्वा, महर्षिभिः पवित्रं दुर्लभं राज्यं तपसा प्राप्य, सप्तलोकानां एकाधिपः अभवत्। एकदा, सोमः उद्यानं गच्छन्, पुष्पमालाभूषितां, स्तनश्रोणिभारश्रमललिताङ्गीं तारां ददर्श; सा देवगुरोः पत्नी, मनोहरविपुललोचनायुक्ता, कामबाणपीडिता, सोमेन रहसि केशेषु गृहीता। सा अपि तेन सह कामाविष्टा, तस्य सौन्दर्यतेजसा आकृष्टचित्ता, दीर्घकालं तेन सह स्थित्वा, सोमगृहं नीतवती। स्वगृहे अपि सोमः तारासक्तचित्तः तया सह न तृप्तः; बृहस्पतिः तया विरहाग्निना संतप्तः, तस्यैव ध्यानपरः अभवत्। न शप्तुं शक्तः, न मन्त्रैः, न शस्त्रैः, न वह्निना, न विषेण, नान्यैः उपायैः, न तन्त्रैः अपि, वाक्पतिः तं दुरितं न निवारयितुं शक्तः। ततः, परदाराकामेन संतप्तः, स्वपत्नीमुपयाचन्, सोमं प्रत्ययाचत्; सोमः तया सुखबन्धनैः बद्धः, तारां न प्रत्यपादयत्। अथ, ब्रह्मा, साध्याः, मरुतः, लोकपालाः च एकत्र मिलित्वा, तं निवेदयामासुः; तथापि सोमः तारां न दत्तवान्। तदा शिवः अत्यन्तं क्रुद्धः अभवत्। यः वामदेवः इति पृथिव्यां प्रसिद्धः, यं सहस्ररुद्राः पादपद्मयोः पूजयन्ति, यः गिरिशः, धनुर्धरः, सः शिष्यैः सहितः, बृहस्पतेः स्नेहान्निगृहीतः।