शृणु, धर्मज्ञ, दिव्यस्य श्राद्धविधेः समयविभागं च कथयामि। प्रातःकाले त्रयो मुहूर्ताः भवन्ति, तथैव पूर्वाह्णे अपि; मध्यान्हः अपि त्रिभिः मुहूर्तैः परिमितः, ततः अपराह्णः प्रवर्तते। सायं कालः अपि त्रयाणां मुहूर्तानां विभागः, किन्तु तस्मिन्काले श्राद्धकर्म न कर्तव्यम्, स हि राक्षसी संज्ञायाम्, सर्वेषां कर्मणां निषिद्धः। सर्वदा पञ्चदश मुहूर्ताः दिवसे सन्ति; तत्राष्टमो मुहूर्तः कूटपः इति प्रसिद्धः। मध्यान्हे सूर्यः दुर्बलः भवति, तस्मात् तस्मिन्काले आरम्भः विशेषतः अनन्तफलदः स्तुत्यः। मध्यान्हः, खड्गपात्रम्, नेपालिका चर्म, रजतम्, कुशः, कृष्णतिलाः, गावः, अष्टमः नप्ताः—एते कूटपाख्याः। एतेषां अष्टानां पातकत्वात् निन्द्यत्वं दुःखदायकत्वं च कथ्यते, अतः ते कूटपाख्याः प्रसिद्धाः। कूटपात् परं चत्वारः मुहूर्ताः, कूटपं सह पञ्च, पितृयज्ञस्य काले निर्दिष्टाः। कुशा कृष्णतिलाः च विष्णोः शरीरेणोत्पन्नाः इति श्रूयते; देवैः श्राद्धरक्षणाय एते अनिवार्याः इति निगद्यते। तीर्थवासिभिः तिलयुतं जलं दर्भहस्तेन दातव्यं; एवं श्राद्धं विशिष्यते। श्राद्धकर्मणि एकेन हस्तेन आहुतिः दीयते, तर्पणे तु सदा उभाभ्यां हस्ताभ्यां विधानम्। एष धर्मः पुण्यः, पावनः, आयुष्करः, सर्वपापविनाशकः; प्राचीनकाले मलये अस्मिन्पवित्रे तीर्थव्रते श्रुतिप्रदानं न कृतम्। यः एतत् शृणोति वा पठति वा एकवारं अपि, स भाग्यशाली, समृद्धमानवः भवति। पितृकाले तीर्थवासिभिः एतत् वक्तव्यं, सर्वपापनाशनाय, दारिद्र्यविनाशनाय च। एष धर्मः शुद्धः, कीर्तिनिधिः, महापापकृद्विनाशकः; ब्रह्मा, सूर्यः, रुद्रश्च अपि तं पूजयन्ति; मनीषिभिः पितृयज्ञस्य महिमा इति प्रतिपाद्यते। अथ सोमस्य पितृपतित्वं, तस्य वंशस्य च नृपतीनां यशः कथयामि। कुतः सोमः पितॄणां पतिः अभवत्? के च तस्य वंशे राजानः प्रसिद्धाः अभवन् इति पृष्टम्। श्रुणु, प्राचीनकाले सृष्ट्यादौ ब्रह्मणा निर्देशितः अत्रिः अनुत्तमां तपः सृष्ट्यर्थं चकार। यत् ब्रह्मणः हर्षदं, जगतां दुःखनाशनं, ब्रह्मविष्णुसूर्यरुद्राणां अन्तर्बाह्यस्वरूपम्— यद् शमकरं, शममना अन्तर्यात्रया स्थितं, महत्त्वेन तपसा च ऋषिभ्यः परमसुखदं—तत्र उमापतेः साक्षात् सन्निधानेन, तस्यांशेन सोमः बालरूपेण जातः। तस्य नेत्राभ्यां अप्सु जातं तेजः अधः प्रवाहितं, यत् चलाचलजगत् सर्वं चन्द्ररश्मिभिः प्रकाशितम्। पुत्रकामाः दिशः तत्तेजः स्त्रीरूपेण गृहीत्वा गर्भरूपेण त्रिशतवर्षाणि धारयामासुः। न शक्ताः तं गर्भं धारयितुं दिशः तं मुक्त्वा, ब्रह्मा तं गर्भं गृह्य संयोज्य च—ब्रह्मा तं कुमारं, सर्वायुधधरं चकार। तं सहस्राश्वयुक्तं रथं आरोप्य, वेदबलसम्पन्नं तं स्वलोकं नीतवान्। तत्र ब्रह्मर्षिभिः उक्तं—'अयम् अस्माकं पतिः भवतु' इति। तं ऋषयः, देवाः, गन्धर्वाः, ओषधयः च स्तुतवन्तः; सोमदेवताः, ब्रह्मादयः च स्तोत्रैः तं पूजयामासुः। स्तूयमानात् तस्मात् महान् तेजः उत्पन्नः; तस्मात् दिव्यौषधिसमूहः भूमौ जातः। अतः तस्य तेजः रात्रौ सदा अधिकम्; सः ओषधीनां पतिः, द्विजानां पतिरपि अभवत्। वेदसारः, चन्द्रमण्डलरूपं तेजः, शुक्लकृष्णपक्षयोः सदा वर्धते च क्षीयते च। ततः प्रचेतसः पुत्रः दक्षः, रूपसम्पन्नाः सप्तविंशतिः कन्याः तस्मै दत्तवान्, सर्वाः शोभायुक्ताः। सोमः विष्णुध्यानपरायणः, दशसहस्रगुणं तपः अकार्षीत्। तदा प्रसन्नः श्रीनारायणः हरिः तम् अवदत्—'वरं वृणीष्व' इति। तदा सोमः एतान् वरान् अवृणोत्—'इन्द्रलोकं विजेष्यामि; मम सदने भोगिनः मम सम्मुखाः स्युः। मम राजसूये देवता ब्रह्मादयः ऋत्विजः भवन्तु; शूलपाणिः शिवः अस्माकं रक्षकः भवतु' इति। एवं 'एवं अस्तु' इति उक्त्वा, सः विष्णुना सह राजसूयं यज्ञं अकरोत्; अत्रिः होताऽभवत्, भृगुरध्वर्युः, चतुर्मुखः उद्गाता। सः ब्रह्मपदं प्राप्तवान्; हरिः स्वयम् अधिपः आसीत्, सनकादयः सदस्याः स्मृताः। तत्र दश विश्वेदेवाः चमसाध्वर्यवः अभवन्; त्रयो लोकाः दक्षिणारूपेण ऋत्विजेभ्यः दत्ताः। ततः स्नानान्ते, नव कन्याः, कामबाणविद्धाङ्ग्यः, तस्य रूपदर्शनकाङ्क्षिण्यः, तं उपतस्थुः। लक्ष्मीः नारायणं परित्यज्य, सिनीवाली कर्दमं, द्युतिर्विभावसुः, तुष्टिः च धातारं त्यक्तवत्यः। प्रभा प्रभाकरं, कूहू हविष्मन्तं, कीर्तिः जयन्तं, वसुः मारीचिकश्यपं च स्वेच्छया परित्यज्य, धृतिः पितरं नन्दिं च परित्यज्य तदा सोममेव उपजगाम। सोमः अपि ताः सर्वाः स्वकीयत्वेन इच्छितवान्। एवं सोमस्य महिमा, श्राद्धस्य च विधिः, समयः, तिलकुशयोः माहात्म्यं, तथा सोमस्य दिव्यजन्मकथा, तपः, यशः, राजसूयकर्म च, सर्वं श्रुत्वा, पावनं पुण्यं च भवति।