सन्ततं पावनानि पुण्यतीर्थानि कीर्तितानि। तत्र वसु प्रदं तीर्थं च चागलाण्डं च स्मृतम्। यत्र पिण्डदानं कृत्वा पितृभक्त्या जनाः परमं पदं लभन्ते। तथैव बदरीतीर्थं, गणतीर्थं, जयन्तं, विजयं, शक्रतीर्थं च पुण्यस्मृतानि। श्रीपतिस्थानं, रैवतकत्थं, शारदातीर्थं, भद्रकालेश्वरतीर्थं च परमपावनानि कीर्त्यन्ते। वैकुण्ठतीर्थं, भीमेश्वरं च परमं पुण्यस्थानं, यत्र श्राद्धं कृत्वा परमं गतिं प्राप्नुवन्ति। मातृगृहाख्यं तीर्थं, करवीरपुरं, प्रसिद्धं कूशेशयं, गौरीशिखरं च पुण्यफलदं। नकुलेशतीर्थं, कर्दमलं, डिण्डिपुण्यं, पुण्डरीकपुरं च पुण्यस्थानानि। सप्तगोदावरीतीर्थं, सर्वतीर्थेश्वरं च, यत्र श्राद्धकर्म कुर्वन्तः अनन्तफलमिच्छन्ति। एवं मया तीर्थसङ्ग्रहः संक्षिप्तः कथितः। तस्य विस्तारं वागीश्वरोऽपि न शक्ष्यति, किमुत मानुषः। सत्यं तीर्थं, दया तीर्थं, दमस्तथा तीर्थं; वर्णाश्रमगृहेष्वपि तीर्थं प्रतिपादितम्। यत्र यत्र तीर्थेषु श्राद्धं क्रियते, तत्र तदेकं लक्षगुणं फलमवाप्यते; अतः तीर्थे श्राद्धं यत्नेन कार्यम्। त्रयो मुहूर्ताः प्रातःकाले, त्रयोऽपि पूर्वाह्णे; त्रयः मध्याह्ने, ततः परं अपराह्णः। सायं कालः अपि त्रयः मुहूर्ताः, तत्र श्राद्धं न कार्यम्; स कालः राक्षसी इति विख्यातः, सर्वकर्मसु निषिद्धः। दिवा पञ्चदश मुहूर्ताः सदा भवन्ति; अष्टमः मुहूर्तः कुतपः इति प्रसिद्धः। मध्याह्ने सूर्यस्य बलहीनत्वात् तत्रारम्भः अनन्तफलदः विशेषेण प्रशस्यते। मध्याह्नः, खड्गपात्रं, नेपालचर्म, रौप्यं, कुशा, कृष्णतिलाः, गावः, अष्टमः पौत्रः—एते कुतपाख्याः। एते पाप्याः, तिरस्करणीयाः, दुःखदाः; अतः कुतप इति प्रसिद्धिः। कुतपात् परं चत्वारः मुहूर्ताः, एकत्र पञ्च मुहूर्ताः पिण्डदानकालः इति स्मृतम्। कुशा कृष्णतिलाः च विष्णोः शरीरेभ्यः उत्पन्नाः; ताः श्राद्धरक्षणाय देवैः निर्दिष्टाः। तीर्थवासिभिः तिलोदकं दत्त्वा, कुशान् हस्ते कृत्वा श्राद्धं विशेषतया भवति। श्राद्धकाले एकेन हस्तेन दानं विधीयते; तर्पणे तु सदा द्वाभ्यां हस्ताभ्यां दानं विधानम्। एष धर्मः पुण्यः, पावनः, आयुष्करः, सर्वपापनाशकः; प्राचीनकाले मलयाचले अयं धर्मः न प्रोक्तः, पुण्यकर्मणां श्राद्धदानानां कीर्तनं च। यः कश्चिदेतत् शृणोति वा पठति वा एकवारं अपि, स पुण्यशाली, श्रीमान् भवति। पितृकर्मणि तीर्थवासिभिः एष धर्मः प्रोक्तव्यः, सर्वपापनाशनाय, सर्वदुर्गतिविनाशनाय च। एष धर्मः शुद्धः, कीर्तिनिधिः, महापापनाशकः; ब्रह्मा, सूर्यः, रुद्रः अपि तं सम्मानयन्ति; ज्ञैरुक्तं—एष पितृकर्मणः महिमा। अथ किल, सोमः कथं पितॄणामधिपतिः अभवत्, के च तस्य वंशे राजानः प्रसिद्धाः इति पृष्टम्। पूर्वे सृष्टिकाले, ब्रह्मणा आदेशं लब्ध्वा, अत्रिः अनुत्तमां तपः कृतवान्, सृष्ट्यर्थं। यत्तत् ब्रह्मणः प्रीत्यै, जगद्भयविनाशाय, ब्रह्मविष्णुसूर्यरुद्राणां अन्तःस्थितं परमं तेजः, यत् शमदं, शान्तचित्तस्थं, योगदृष्टिस्थं, तपसा महर्षिभ्यः परमानन्ददं। तत्र उमापतिः उमया सह तस्मिन्स्थितः, तदा तस्यांशेन सोमः शिशुरूपेण जातः। तस्य नेत्राभ्यां अधः प्रवहद्भिः जलमयैः तेजोमयैः किरणैः, चलाचलमिदं विश्वं चन्द्रकान्त्या प्रकाशितम्। पुत्रकामाः दिशः तद्रश्मिं स्त्रीरूपेण गृहीत्वा, तं गर्भरूपेण धारयामासुः, त्रिशतं वर्षाणि तत्र स्थितम्। दिशः तं गर्भं धर्तुं न शेकुः, ततः तं गर्भं विसृज्य, ब्रह्मा तं गर्भं गृहीत्वा संयोज्य च। ब्रह्मा तं कुमारं कृतवान्, सर्वशस्त्रधारिणं; तं सहस्राश्वयुक्तरथारूढं कृत्वा, वेदशक्तिसमन्वितः ब्रह्मा तं स्वलोकं नीतवान्। तत्र ब्रह्मर्षयः ऊचुः—"अयं नो नाथः भवतु" इति। ऋषयः, देवाः, गन्धर्वाः, ओषधयः च तं स्तुतवन्तः; सोमादिदेवता ब्रह्मादयः स्तोत्रसमूहैः तं संस्तुतवन्तः। स्तूयमानात् तस्मात् अधिकं तेजः उत्पन्नम्; तस्मात् दिव्यानां ओषधीः भूमौ उत्पन्नाः। अतः तस्य तेजः रात्रौ विशेषतः अधिकं; एवं सोमः ओषधीनां नाथः अभवत्, द्विजानां नाथः अपि। वेदसारः, यच्चन्द्रमण्डलरूपं तेजः, शुक्लकृष्णपक्षयोः सदा वर्धते च क्षीयते च। ततः प्रचेतसः पुत्रः दक्षः तस्मै सप्तविंशतिं कन्याः रूपयौवनसमन्विताः, दिव्यतेजःसम्पन्नाः, दत्तवान्। ततः सोमः, विष्णुध्यानपरायणः, दशसहस्रसहस्रपद्मसमानेन तपसा तपश्चकार।