सन्ति तत्र पुण्यानि तीर्थानि, यथा पुष्कराख्यं तीर्थं, तथैव शालग्रामं, सोमपानं च प्रसिद्धं यत्र वैश्वानरस्य निवासः सन्निविष्टः। अस्ति च सारस्वतं तीर्थं, स्वामितीर्थं च, मलंदरा, कौशिकी, चन्द्रिका इत्येताः पुण्यनद्यः कीर्त्यन्ते। वैदर्भा वा वैरा, पूर्ववाहिनी पयोष्णी, उत्तरकावेर्यपि, जालंधरः पुण्यगिरिः च तत्र सन्ति। एतेषु तीर्थेषु पितृकर्मणि, पिण्डदानं अनन्तफलप्रदं भवति; तथैव लोहतण्डे चित्रकूटे च। गङ्गायाः विंध्येन सह संगमः, शुभतीरं, कुब्जाभ्रतीर्थं, उर्वशीवालुकापि तत्र सन्ति। अस्ति च संसारमोचनं तीर्थं, ऋणमोचनतीर्थं च; एतेषु पितृतीर्थेषु पिण्डदानं अनन्तफलप्रदं स्मृतम्। अट्टहासतीर्थं, गौतमेश्वरं, वसिष्ठतीर्थं, हारीतं चोत्तरं तत्र सन्ति। ब्रह्मावर्तं, कुशावर्तं, हयतीर्थं, पिण्डारकं, शङ्खोद्धारं च प्रसिद्धानि तीर्थानि। घट्टेश्वरः, बिल्वकं, नीलपर्वतः, धरणीतीर्थं, रामतीर्थं च तत्र सन्ति। अश्वतीर्थं प्रसिद्धं, अक्षय्यं पिण्डदानदानाय, वेदशिरस्तीरं, औघवतीनदी च। वसुप्रदं तीर्थं, छागलाण्डं च, एतेषु पिण्डदानं कृत्वा परमं पदं प्राप्यते। तथैव बदरीतीर्थं, गणतीर्थं, जयन्तं, विजयः, शक्रतीर्थं च। श्रीपतिस्थानं, रैवतकतीर्थं, शारदातीर्थं, भद्रकालेश्वरतीर्थं च कीर्त्यन्ते। वैकुण्ठतीर्थं परमं, भीमेश्वरतीर्थं च; एतेषु श्राद्धं कृत्वा परमं स्थानं प्राप्यते। मातृगृहतीर्थं, करवीरपुरं, कुशेशयः, गौरीशिखरं च प्रसिद्धानि। नकुलेशतीर्थं, कर्दमलं, डिण्डिपुण्यं, पुण्डरीकपुरं च सन्ति। सप्तगौदवार्याः तीर्थं, सर्वतीर्थेश्वरः च; अनन्तफलकामैः तत्र श्राद्धं कर्तव्यम्। एष सर्वेषां तीर्थानां संक्षेपः; वाक्पतिरपि न सम्पूर्णं वर्णयितुं शक्नोति, कुतः मनुष्यः। सत्यं तीर्थं, दया तीर्थं, दमः तीर्थं; वर्णाश्रमगृहेष्वपि तीर्थं घोषितम्। एतेषु तीर्थेषु यत्कृतं श्राद्धं, तत् लक्षगुणं फलप्रदं स्मृतम्; अतः तीर्थे श्राद्धं यत्नेन कर्तव्यम्। त्रयो मुहूर्ताः प्रातः, त्रयोऽपि पूर्वाह्णे; त्रयो मध्याह्ने, ततः परं अपराह्णः। सायं त्रयो मुहूर्ताः; तत्र श्राद्धं न कर्तव्यम्, राक्षसी सा संज्ञा, सर्वकर्मसु निषिद्धा। सदा पञ्चदश मुहूर्ताः दिवसे; अष्टमो मुहूर्तः कुटपः इति प्रसिद्धः। मध्याह्ने सूर्यस्य दुर्बलता, तस्मिन्नपि काले आरम्भः विशेषतः अनन्तफलप्रदः। मध्याह्नः, खड्गपात्रम्, नेपालचेलः, रौप्यं, कुशा, कृष्णतिलाः, गावः, अष्टमः पौत्रः—एते कुटपाख्याः। एते पापाः, निन्द्याः, क्लेशकारकाः; अतः कुटपाख्याः प्रसिद्धाः। कुटपात् परं चत्वारः मुहूर्ताः, पञ्चैते पितृकर्मणः कालः स्मृतः। कुशातिलौ विष्णोः शरीरात् उत्पन्नौ; देवैः श्राद्धस्य रक्षणाय आवश्यकौ इति निगद्यते। तीर्थवासिभिः तिलोदकं दद्यात्, कुशं गृहीत्वा; एवं श्राद्धं विशेष्यते। श्राद्धे एकहस्तेन हवनं, तर्पणे द्वाभ्यामेव हस्ताभ्याम्। एष धर्मः पुण्यः, पावनः, आयुष्यमानः, सर्वपापविनाशकः; मालये प्राचीनकाले न कथितः—एष पुण्यतीर्थकर्मणां, दानानां च वर्णनम्। यः शृणोति वा पठति वा, स भाग्यवान्, समृद्धमानवो जायते। पितृकर्मसमये तीर्थवासिभिः एषोक्तव्यः, सर्वपापापहर्ता, दारिद्र्यनाशकः। एष शुद्धः, कीर्तिनिधिः, महापापनाशकः; ब्रह्मा, सूर्यः, रुद्रः अपि एतत् पूजयन्ति; मनीषिभिः एष पितृकर्मणः महिमा इति कथ्यते। इदानीं पृष्टं—कथं सोमः पितॄणां पतिः अभवत्, के च तस्य वंशे राजानः प्रसिद्धाः? प्राचीनकाले, सृष्ट्यादौ, ब्रह्मणा प्रेरितः अत्रिः अनुत्तमां तपः कृत्वा सृष्ट्यर्थं समारब्धवान्। यत् ब्रह्मणः प्रीति-कारणं, जगदुपद्रवविनाशकं, यद् ब्रह्मविष्णुसूर्यरुद्राणां अन्तर्गतं परं स्वरूपम्—यत् शमप्रदं, शान्तचित्ते, अन्तर्दृष्टौ स्थितं, यत् महत्त्वेन तपसा च ऋषीणां परमसुखदं भवति। यतः उमापतिना सह उमा अपि तत्र सन्न्यस्ताः, तदा तस्यांशेन सोमः शिशुरिव जातः। तस्य नेत्राभ्यां अधः प्रवृत्तं तेजः, आप्यं जातं, यद् अमृतरश्मिना चराचरं जगत् प्रकाशयामास।