एतेषु, मनः एकादशमित्युक्तम्, तस्य कर्मणः विज्ञानस्य च गुणैः सहितम्। सूक्ष्मेन्द्रियाणि तस्य अवयवाः, तानि तस्य रूपं इति विद्वांसः कथयन्ति। यत्र सूक्ष्मभूतानि तिष्ठन्ति, तदेव शरीरमिति नाम प्राप्नोति; शरीरसंयोगात् जीवोऽपि 'शारीरः' इति पण्डितैः उच्यते। मनः सृष्टिकामनया प्रेरितः सृष्टिं जनयति; तत्र शब्दस्य सूक्ष्मभूतात् आकाशः उत्पन्नः, तस्य गुणः शब्दः। आकाशस्य विकारात् वायुः जातः, तस्य गुणौ शब्दः स्पर्शश्च; वायौ स्पर्शस्य सूक्ष्मभूतात् अग्निः अभवत्। अग्निः विकारात् त्रिविधः जातः, तस्य गुणाः शब्दः स्पर्शः रूपं च; अग्नेः विकारात् जलं अभवत्, राजन्, तस्य चत्वारः गुणाः। जले रसनासूक्ष्मभूतात् जातः, तस्य मुख्यः गुणः रसः; पृथिव्याः गन्धानसूक्ष्मभूतात् उत्पन्ना, सा पञ्चगुणैः युक्ता। पृथिव्याः मुख्यः गुणः गन्धः; एषा श्रेष्ठा बुद्धिः। एतेषु, पञ्चविंशः पुरुषः लोकानुभवति। ईश्वरस्य इच्छानुसारं, एषः जीवः अपि विद्वद्भिः वर्ण्यते; अतः, मनुष्यस्य शरीरं षड्विंशतिभिः तत्वैः निर्मितमिति उच्यते। तत्वात्, एषा 'सांख्या' इति कपिलादिभिः कथ्यते; एतानि तत्वानि स्थाप्य, स्रष्टा जगत् निर्मितवान्। स्रष्टा, सृष्ट्यर्थं सवित्रीं हृदि स्थाप्य, ध्यानमग्नः अभवत्; ततः, जपन्, शुद्धशरीरं भेदयन्, अर्धं स्वस्य स्त्रीरूपं अकुरुत्, अन्यं अर्धं पुरुषरूपं। सा 'शतरूपा' इति प्रसिद्धा, 'सवित्री' इति च कथ्यते। हे शत्रुतापन, सा सरस्वती, गायत्री, ब्रह्माणी च; तां स्वशरीरात् जातां कन्यां इति स्रष्टा चिन्तयामास। तां दृष्ट्वा, स्रष्टा कामबाणैः आहतः, 'अहो सौन्दर्यम्! अहो सौन्दर्यम्!' इति प्रजापतिः उच्चैः अभाषत। तदा, वसिष्ठमुख्यैः, 'भगिन्यः!' इति घोषितम्; किन्तु ब्रह्मा तस्याः मुखं एव अपश्यत्। पुनः पुनः 'अहो सौन्दर्यम्! अहो सौन्दर्यम्!' इति उक्त्वा, नम्रः भूत्वा, पुनरपि तां वीक्षयामास। तदा, सा श्यामवर्णा, लज्जया पितरं तस्य पुत्राणां पुरतः परिक्राम्य दृष्टिपथं परिहर्तुं इच्छन्ती। ततः, ब्रह्मणः दक्षिणे मुखं प्रादुरभवत्, श्वेतगण्डं, विस्मितं च; पश्चिमे, हर्षपूर्णं अन्यं मुखं अभवत्। पृष्ठे, वामे, कामबाणैः आहतं चतुर्थं मुखं जातम्; तस्य कामात्, तद्वत् अन्यदपि मुखं उत्पन्नम्। सा उत्थाय, तं रूपं गृह्य, जिज्ञासया द्रष्टुं, ब्रह्मा सृष्ट्यर्थं घोरं तपः अकरोत्। सर्वं तद्, तस्य कन्यायाः समीपगमनकामनया नष्टम्; तदा, तस्मै पञ्चमं मुखं उपरि अभवत्, तद् प्रादुर्भूतं जटाभिः आच्छादितम्। अनन्तरं, ब्रह्मा स्वात्मजैः पुत्रैः उक्तवान्—'सर्वत्र सृजत देवाः, असुराः, मनुष्याश्च।' एवं उक्त्वा, तैः विविधाः प्राणीः सृष्टाः; तेषां सृष्ट्यर्थं प्रयान्तेषु, सवित्रीं प्रणम्य, ब्रह्मा स्थितः। ततः, विश्वात्मा निर्मलां शतरूपां पत्नीत्वं स्वीकृतवान्; तया सह, तीव्रकामनया, ब्रह्मा लज्जितः सन्तः, पद्मालये तां रमयामास। शतं दिव्यवर्षाणि, साधारणजनवत्, तस्यां दीर्घकालं, पुत्रः जातः—मनुः। सः 'स्वायम्भुवः' इति प्रसिद्धः, 'विराट्' इति श्रुतः; रूपगुणस्वभावसाम्येन, सः आदिपुरुषः इति कथ्यते। तस्मात्, वैराजाः नाम्ना, व्रतशालिनः पुत्राः बहवः अभवन्; स्वायम्भुवात्, महाभाग, सप्त, ततः पुनः सप्त। सर्वे, स्वारोचिषाद्याः, ब्रह्मासमानरूपाः, उत्तमप्रमुखाः च; तथा, त्वं अपि सप्तमः तेषु। ततः, 'हन्त, स्वजनसंगमः अत्यधिकं दुःखदः; पद्मजः कथं दोषं न प्राप्तवान्?' इति प्रश्नः। 'कथं च समानवंशेषु विवाहः जातः? एष मम संशयः, हे प्रभो, निवारय।' इति अनुरोधः। दिव्यं प्रथमं सृष्टि, रजोगुणसम्भवम्; सा इन्द्रियातीतम्, तस्य शारीरः रूपं अपि इन्द्रियातीतम्। सा दिव्यतेजसः, दिव्यज्ञानसमुत्थिता; मांसचक्षुषा मनुष्यैः वर्णयितुं न शक्या। यथा सर्पाः स्वमार्गं, दिव्यपक्षिणः आकाशं जानन्ति, तथा केवलं दिव्याः दिव्यमार्गं जानन्ति, न मानवाः। देवेषु, न उचितानुचितस्य भेदः, न शुभाशुभफलप्राप्तिः; अतः, राजन्, तत्र मनुष्यानां निर्णयः न युक्तः। चतुर्मुखः सर्ववेदानां अधिपः; तथा, गायत्री ब्रह्मणः अङ्गं इति कथ्यते। निराकारः साकारः वा, तयोः युग्मं उच्यते; यत्र विश्वकर्मा, तत्र सरस्वती; यत्र भारती, तत्र प्रजापतिः। यथा ऊष्मा छायया विना न दृश्यते, तथा गायत्री ब्रह्मणः पार्श्वं न त्यजति। वेदसंग्रहः 'ब्रह्म' इति, सवित्री तत्र प्रतिष्ठिता; अतः, प्रभो, सवित्रीसमागमे दोषः न विद्यते। तथापि, पुरातने काले, प्रजापतिः स्वकन्यायामागत्य लज्जितः अभवत्, ब्रह्मा कामदेवं शप्तवान्। 'मम मनः तव बाणैः व्याकुलम् अभवत्, अतः, रुद्रः शीघ्रं तव शरीरं भस्मीकुर्यात्।' इति शापः। ततः, कामदेवः चतुर्मुखं प्रसादयितुम् इच्छन्, 'हे सम्मानदाता, स्वकारणेन मां अत्र शप्तुं न उचितम्।' इति प्रार्थनां अकरोत्। एवं, शास्त्रवाक्यक्रमेण, सृष्टेः, तत्वानां, ब्रह्मणः, सवित्रीश्च सम्बन्धः, कामदेवस्य शापः, सर्वं श्रद्धया, सौम्यतया च, कथितम्।