मनसा निर्मितं तेजस्विनं देहमात्मनः कृत्वा भगवान् उर्वा, संयोगं विना स्वदेहात् स्वयमेव पुत्रं सृजितुं संकल्पं चकार। सः चिन्तयामास—एवं ममात्मा स्वयमेव द्वितीयात्मानं जनयिष्यति, यथा सर्वाणि भूतानि दग्धुमिव इच्छन्। तपसा संपन्नः स मुनिः, जठराग्निं हविषा समर्पयन्, एकेन दर्भेण जङ्घां मन्थित्वा पुत्रस्य जन्मार्थं समाहितचित्तः स्थितवान्। तस्य जङ्घां विविश्य, अग्निवल्लभां, अनल्पबलां, लोकार्दनकामां, वह्निरूपः पुत्रः जातः, अग्निरिव तेजसा आवृतः। स एव उर्वशी-जङ्घां विदार्य, घोरः अग्निः, ‘और्व’ इति विख्यातः, त्रैलोक्यदाहनकामः, अभवत्। सः पुत्रः, जननसमये, कृशया कण्ठेन पितरं प्राह—"पितः, मां क्षुधा पीडयति; लोकं भोक्तुम् अनुमन्यस्व।" ततः सः अग्निः, दिवं स्पृशद्भिः ज्वालाभिः, दशसु दिशासु दहन्, सर्वाणि भूतानि संतापयन्, महत्तमः अभवत्। तस्मिन्नेव काले ब्रह्मा, और्वं मुनिं पूजयन्, उवाच—"सुतं संयम्य, लोकस्य दया दर्शय।" ब्रह्मा पुनः—"ते पुत्राय अहम् उत्तमं निवासस्थानं दास्यामि; सत्यं वदामि, वत्स, मम वचः शृणु।" और्वः प्रत्युवाच—"अद्य मम पुत्राय भगवता एषा बुद्धिः दत्ता, अहम् अनुगृहीतः, धन्योऽस्मि, मह्यं परं भाग्यं लभ्यते।" ब्रह्मा पुनरुवाच—"यदा प्रातःकाले यथाकामं समयः आगच्छति, तदा तव पुत्रः पितृयज्ञेन तर्पितः सुखं प्राप्स्यति।" और्वः पृच्छति—"कुत्र तस्य वासः? किं तस्य आहारः? भगवन्, अनेन वीर्येण तुल्यं यत्, तद् विधास्यसि।" ब्रह्मा प्रत्युवाच—"सागरस्य अन्तः बडवानलस्य मुखे तस्य वासः भविष्यति; मम गर्भः आपः, ताः पिबन् सः सुखं प्राप्स्यति।" यत्र अहं नित्यं आपः पिबामि हविरूपेण, तद् ददामि तव पुत्राय, तदेव तस्य निवासः।" "यदा कल्पस्य अन्ते, वत्स, अहं चायं वह्निश्च सह चरिष्यावः, अपत्यानां ऋणनाशाय।" "एषः वह्निः, जलं पिबन्, मया कल्पान्ताय कृतः, सर्वभूतदाहकः—देवान्, असुरान्, राक्षसान् च दहति।" अग्निः "एवं अस्तु" इति कृत्वा, पितरं तेजसा आवृत्य, सागरमुखं प्रविवेश। ततः ब्रह्मा सर्वे च महर्षयः, और्वाग्नेयतेजः दृष्ट्वा, स्वं स्वं स्थानं ययुः। एतद् अद्भुतं दृष्ट्वा, हिरण्यकशिपुः साष्टाङ्गं प्रणम्य, उवाच—"भगवन्, एषः अद्भुतः दृश्यते, त्वदीयेन तपसा ब्रह्मा अपि तुष्टः। अहं तु तव पुत्रस्य तव च दासः, यदि किञ्चिद् अत्र शक्यं कर्तुम्। पश्य मां तव पूजायां समर्पितम्; यदि विफलः स्याम्, तदा पराजयः केवलं मम। धन्योऽस्मि, अनुगृहीतः अस्मि, यः त्वं मम समक्षं स्थितः; तव तपसा, पुण्यात्मन्, अद्य मम न भीः।" "एषा एव माया, या मम पुत्रेण कृताऽग्निरूपा, अनिर्वाप्या, अग्निभिः अपि अजेयाऽस्ति, त्वया गृह्यताम्। एषा तव वंशस्य निग्रहे, स्वजनरक्षायाम्, शत्रुदाहे च उपयुज्यते।" "एवं अस्तु" इति तां शक्तिं गृहित्वा, स मुनिं प्रणम्य, कार्यसिद्ध्याऽनन्दितः दैत्यपतिः स्वर्गं गतः। एषा माया, या देवैः अपि दुरुत्सङ्गा, प्राचीनकाले और्वेण अग्निसुतः उर्वायाः कृताऽसीत्। यदा तु सः दैत्यः निपातितः, तदा सा शक्तिः निष्फला अभवत्—न संशयः; तस्यैव कर्त्रा शापा दत्ता इति। यदि एषा निग्रहीतव्या, भगवतः च प्रीतिर्हेतव्याऽस्ति, तर्हि सोमः, इन्द्रः, वरुणः, चन्द्रः च सहचरत्वेन दातव्याः। एतैः सह, यदुभिः परिवृतः, तव प्रसादेन एषां मायां नाशयिष्यामि—नात्र संशयः। इन्द्रः हृष्टः "एवं अस्तु" इति उक्त्वा, सोमं शीतांशुं अग्रे युध्याय प्रेषयामास। "गच्छ सोम, पाशपाणे सहायः भूत्वा, असुरविनाशाय देवविजयाय च।" "त्वं मम समशक्तिः, ज्योतिषां पतिः, रसानां विज्ञाता त्वयि स्थिताः। तव वर्धनक्षयौ प्रकटौ, सागरचक्रवत्; त्वं दिनरात्र्योः मार्गदर्शकः, कालसंयोगस्य कारणम्। तव शरीरस्थः चन्द्रचिह्नः, जगच्छायामयो, देवाः, नक्षत्रजाः अपि न जानन्ति, सोम।" "सूर्यपथात्, ज्योतिषां पथात् च उपरि स्थितः, स्वतेजसा तमः निहत्य, सर्वं जगत् प्रकाशयसि। श्वेतप्रभः, शीतांशुः, ज्योतिषां पतिः, त्वं चन्द्रः; कालसंयोगात्मा, प्रियः, यज्ञरसोऽक्षयः।" "ओषधीनां नाथः, कर्मणां कारणम्, हरकेतुघ्नः, शीतरश्मिः, अमृतधरः, चलः, श्वेतवाहनः। प्रकाशवतां तेजः, सोमपानां सोमः, सौम्यः सर्वभूतानां, तमोनाशकः, ताराधिपः।" "तस्मात्, महासेनं वरुणं च सेनया सह गत्वा, अस्मान् युध्ये दहन्तीं मायां शमय।