ते ब्राह्मणाः, कठिनतमव्रतानि स्वीकृत्य, तपस्याम् अवस्थिताः, ब्रह्मचर्यं पुरस्कृत्य, परमं पदं साधयितुम् इच्छन्ति। ब्रह्मचर्यादेव ब्राह्मणस्य ब्राह्मण्यं प्रतिष्ठितम् इति ब्रह्मचर्यविदः परत्र जगति घोषयन्ति। सत्यं ब्रह्मचर्ये स्थितम्, तपः ब्रह्मचर्ये स्थितम्; ये ब्राह्मणाः ब्रह्मचर्ये दृढाः तिष्ठन्ति, ते स्वर्गे वसन्ति। योगं विना सिद्धिः नास्ति, सिद्धिं विना कीर्तिः नास्ति; अस्मिन लोके ब्रह्मचर्याद् अधिकः कीर्तेः मूलम् नास्ति, न च तपः तस्मात् श्रेष्ठम् अस्ति। यः पञ्चेन्द्रियगणं पञ्चभूतगणं च संयम्य, ब्रह्मचर्ये स्थितः भवति, तस्मात् तपः अन्यत् श्रेष्ठम् नास्ति। जटिलत्वं संयोगं विना, व्रतानि निश्चयं विना, आचारः ब्रह्मचर्यं विना—एते त्रयः मिथ्याचारः इति प्रसिद्धम्। पत्न्यः कुत्र, संयोगः कुत्र, भावानां संकर्षः कुत्र? ब्रह्मणा मनसा एव एषा मानसपुत्रोत्पत्तिः कृतः नु? यदि स्वात्मनः ज्ञाता तपस्याः शक्तिं धारयन्ति, तर्हि प्रजापतेः कर्मणा मानसपुत्रान् सृज्यन्तु। मनःकृतं गर्भं तपस्विभिः स्थापनीयम्; व्रतानि पूर्णत्वा मोक्षं प्राप्ताः तपस्विनः, तेषां न संयोगः, न बीजम्। यद् इह निर्भयम् धर्मार्थं परित्यज्य उक्तम्, तद् मे साधुभिः उक्तं अपि, दुष्टैः उक्तम् इव मन्ये। मनःमयम् तेजस्वि आत्मानं कृत्वा, अस्य शरीरस्य माध्यमेन, संयोगं विना आत्मनः पुत्रं सृज्यामि। एवं स्वयम् आत्मना द्वितीयम् आत्मानं उत्पादयिष्यामि, इव प्राणिनां दाहाय। तपस्यायुक्तः, जङ्घां अग्नौ स्थापयित्वा, एकेन तृणेन जङ्घां मन्थयन् पुत्रस्य जन्माय अग्निकाष्ठवत् आचारयत्। ततः सहसा जङ्घं विदार्य, अग्निमण्डलितः निर्बीजः पुत्रः, जगद् दाहयितुम् इच्छन्, अग्निः उत्पन्नः। ऊर्वश्याः जङ्घं विदार्य, तीक्ष्णः अग्निः, ‘और्वः’ नाम, त्रिलोकदाहाय उत्पन्नः। सः पुत्रः, जन्मसमये, तृणायाम् कण्ठेन, पितरं उवाच—‘पितः, तृष्णया पीडितः अस्मि; जगद् भक्षयितुम् मोचय।’ तस्य तीक्ष्णः अग्निः, दश दिशः दहन्, दिवं स्पृशन्, सर्वाणि भूतानि दहन्, वर्धितः। तस्मिन् समये, ब्रह्मा, और्वं ऋषिं पूजयन्, उवाच—‘पुत्रं संयम्य, लोकाय दया दर्शय।’ ‘तव पुत्रस्य उत्तमं स्थानं दास्यामि; सत्यं वदामि, पुत्र, उत्तमवाक्, मम वचनानि शृणु।’ ‘धन्यः अहं, अनुगृहीतः अहं, यतः आज ब्रह्मा मम पुत्राय एषं विवेकं दत्तवान्, परमं कृपार्थम्।’ ‘यदा प्रातर् इच्छितकालः आगच्छति, तदा तव पुत्रः, पितृभिः हविषा तृप्तः, सुखं प्राप्स्यति।’ ‘कुत्र तस्य निवासः, किं भोजनम्? भगवन् तस्य बलिनः, तुल्यतेजसः, व्यवस्था करिष्यति।’ ‘तस्य निवासः समुद्रस्य जलबोधे अग्निमुखे भविष्यति; मम गर्भः जलम्, तं पिबन्तं सुखम् आगच्छति।’ ‘यत्र अहं निरन्तरं जलं पिबं यज्ञार्पणाय, तत्र तदर्पणं तव पुत्राय ददामि, तस्य निवासः भविष्यति।’ ‘यदा युगान्ते आगच्छति, पुत्र, अहं च अग्निः च, ऋणान् रहितान् च, भ्रमिष्यावः।’ एषः अग्निः, जलं भक्षयन्, मया युगान्ताय कृतः—सर्वभूतदाहकः, देवासुरराक्षसान् अपि। ‘एवं भवतु’ इति अग्निः, दीप्तिम् प्रदाय, पितरं आलोक्य, समुद्रमुखं प्रविष्टः। ततः ब्रह्मा महर्षयः च, और्वाग्नेर् दीप्तिं दृष्ट्वा, स्वस्वं स्थानम् जग्मुः। तं महद् अद्भुतं दृश्य, हिरण्यकशिपुः, शिरसा प्रणम्य, शब्देन उक्तवान्— ‘भगवन्, एषः अद्भुतः लोके दृष्टः; तव तपसा, ऋषिश्रेष्ठ, ब्रह्मा अपि तुष्टः।’ ‘मम, पुत्रस्य तव च दास्यं जानातु, महाव्रत, यदि कर्मणा साध्यं भवति।’ ‘इमं मां, तव पूजायै समर्पितं पश्य; यदि विफलः भवामि, ऋषिश्रेष्ठ, तर्हि दोषः मम एव।’ ‘धन्यः अहं, अनुगृहीतः अहं, यतः त्वं गुरुश्च मम पुरतः स्थितः; तपसा, पुण्यश्लोक, अद्य मम भयम् नास्ति।’ ‘मम पुत्रकृतं इमं मायाम् गृहाण—अग्निरूपं, निर्बीजं, अग्निभिः अपि न जय्यं।’ ‘एषा तव वंशस्य संयमनाय, मित्ररक्षणाय, शत्रुक्षयाय उपयोगी।’ ‘एवं भवतु’ इति तं शक्तिं गृहित्वा, ऋषिप्रवरं नमस्कृत्य, कार्यसिद्धः दैत्यनाथः हर्षेण स्वर्गं गतः। एषा मायाः, देवैः अपि दुष्प्रतिरोध्या, और्वेन ऊर्वस्याः पुत्रेण, अग्नितः कृताः। यदा दैत्यः पराजितः, तदा सा शक्ति: निष्फला अभवत्—नात्र संशयः; तस्यैव कर्तृणा शापः दत्तः। यदि एषा निरोध्या, भगवन् तुष्टः कर्तव्यः, तदा सोमम्, इन्द्रम्, वरुणम्, चन्द्रम् च सहचरं ददातु। तेषां सहितः, यदुभिः परिवृतः, तव कृपया एषां मायां विनाशयिष्यामि—नात्र संशयः।