ततः धर्मसमन्विताः ब्रह्मर्षयः तं महर्षिं समुपवेश्य इदं धर्म्यं वचनम् ऊचुः— "भगवन्, ऋषिवंशेषु एष वंशः मूलतः छिन्नः। त्वमेव केवलं शिष्यसे, नापरः कश्चिदस्ति तव वंशजः। बाल्य एव ब्रह्मचर्यव्रतम् आस्थाय, त्वमेव दुःखेन चरसि। हे ब्राह्मण, शुद्धात्मनाम् ऋषीणां मध्ये बहवः वंशाः सन्ति, किन्तु तेषां शरीरेषु नापि पुत्राः दृश्यन्ते। एवं मूलच्छिन्नपुत्राः वयं कारणं न लभामः; त्वं तु तपसा श्रेष्ठः, प्रजापतिसमदीप्तिमान्, अवशिष्यसे। अतः स्ववंशस्य कृते कार्यं कुरु; आत्मनैवात्मानं वृद्धिं नय। त्वया उपार्जितेन पुण्येन द्वितीयं शरीरम् उत्पादय।" एवं ऋषिभिः संबोधितः स महर्षिः हृदयमाक्रान्तः सन् तान् मुनिगणान् विगर्ह्य इदं वचनम् अब्रवीत्— "यः अयम् सनातनः धर्मः पुरातनैः मुनिभिः प्रतिष्ठापितः, स एव मुनिव्रतस्य सेवनं, मूलफलाशनं च। ब्रह्मणः पुत्रस्य ब्राह्मणस्य, आत्मानं ज्ञात्वा, यथावत् ब्रह्मचर्यनिष्ठया ब्रह्मणोऽपि मनः कम्प्यते। त्रयो धर्मपथाः गृहस्थाश्रमवासिनां, परं तु वने वसतां तपस्विनां जीवनं श्रेष्ठम्। ये जलाशिनः, ये वायुभक्षिणः, ये दन्तपेषिणः, ये शिलापेषिणः, ये पञ्चतापिनः—एते कठिनव्रतानि आस्थाय, ब्रह्मचर्यं पुरस्कृत्य, परां गतिं इच्छन्ति। ब्रह्मचर्यात् एव ब्राह्मणस्य ब्राह्मण्यं सिध्यति; एवं ब्रह्मचर्यविदः परत्र वदन्ति। सत्यं ब्रह्मचर्ये तिष्ठति, तपो ब्रह्मचर्ये तिष्ठति; ये ब्रह्मचर्यनिष्ठाः ब्राह्मणाः, ते स्वर्गे वसन्ति। योगविना न सिद्धिः, सिद्धिविना न कीर्तिः; अस्मिन्लोके ब्रह्मचर्यस्य मूलात् श्रेष्ठं न किंचन, न च तपः तस्मात् श्रेष्ठम्। यः इन्द्रियग्रामं पञ्चमहाभूतगणं च निगृह्य, ब्रह्मचर्ये स्थितः, तस्य तपः किमपि श्रेष्ठम्? जटिलत्वं विना संयमं, व्रतानि विना निश्चयम्, आचरणं विना ब्रह्मचर्यं—एते त्रयः मिथ्याचाराः स्मृताः। कुत्र स्त्रियः, कुत्र संयोगः, कुत्र च भावविकल्पः? न खलु स मनसः सृष्टिः ब्रह्मणा मनसैव कृताऽभूत्? यदि स्वात्मानं जानन्तः, तपसा शक्ताः भवथ, तर्हि प्रजापतिव्रत्या मनसः पुत्रान् सृजत। मनसा निर्मितं गर्भं तपस्विभिः स्थापयितव्यम्; व्रतान्निर्मुक्तानां तपस्विनां न संयोगो न बीजम्। यदिह त्वया निर्भयम् अधर्मार्थौ परित्यज्य उक्तम्, तत् मम सतां वचः इव न, अपि तु दुष्टानामिव दृश्यते।" "अहं इदं शरीरं मनसः सत्त्वेन दीप्तात्मना निर्माय, संयोगं विना आत्मनः पुत्रं सृजामि। एवं मम आत्मा द्वितीयमात्मानं उत्पादयिष्यति, यथैव स्रष्टुम् इच्छन् सृजति प्रजाः।" ततस्तपसा समाविष्टः, जठरमग्नौ न्यस्य, एकदर्भेण उरुं मन्थयामास पुत्रोत्पत्त्यर्थम्। ततः सहसा तस्य उरुं विदार्य, अग्निशिखाभिः आवृतः, अनलोपमः पुत्रः, जगद्दाहकामः, जातः। स उरुवशी उरुं विदार्य, क्रूरः अग्निः, औरवो नाम, त्रैलोक्यदाहकामः, अभवत्। जातमात्रः सः अग्निः, कृशया वाचा पितरं प्राह— "पितः, मां क्षुधा पीडयति; मां संसारदाहाय मोचय।" स तु अग्निः स्वदीप्त्या दिग्भ्यः व्याप्तः, सर्वाणि भूतानि दहन्, महातीव्रः अभवत्। एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा, औरवमृषिं पूजयन्, अवदत्— "तव पुत्रं संयमय, लोकस्य कृते दया दर्शय। तव पुत्राय अहं उत्तमं स्थानं दास्यामि। एष सत्यम्, वत्स, मे वचनं शृणु।" ऋषिः प्रहृष्टः प्राह— "धन्योऽहं, भगवन्, यत् अद्य तव प्रसादात् मम पुत्रायायं उपायः दर्शितः, एष परमोऽनुग्रहः।" ब्रह्मा पुनरुवाच— "प्रातःकाले यदा काम्यं समयं प्राप्तवान्, तदा तव पुत्रः पितृभिः हविभिः तृप्तः सुखम् अवाप्स्यति। कुत्र तस्य वासः, किम् अन्नं स्यात्? भगवन्, एष महात्मा तव तुल्यतेजाः, तस्य सर्वं विधास्यसि। सागरस्य जले यः अग्निमुखे तिष्ठति, स एव तस्य वासः भविष्यति; मम गर्भः जलमेव, तद् पिबन् स सुखं लप्स्यति। यत्र अहं नित्यं जलं पिबामि हविरूपेण, तद् अहं तव पुत्रस्य कृते दास्यामि, तदेव तस्य वासः स्यात्।" "यदा युगान्ते समयः आगच्छति, तदा अहं चायं च अग्निः दुःखितानाम् अपुत्राणां ऋणं हनिष्यावः। एष अग्निः जलं पिबन् मया युगान्ताय कृतः, सर्वभूतदाहकः, देवासुरराक्षसानां च।" अग्निः "एवं अस्तु" इति स्वदीप्त्या परिवृतः, पितरं दीप्त्या स्पृशन्, सागरस्य मुखं प्रविवेश। ततः ब्रह्मा सर्वे च महर्षयः, औरवाग्नेः तेजः दृष्ट्वा, स्वं स्वं स्थानं प्रतिपेदिरे। एवं तदद्भुतं दृष्ट्वा, हिरण्यकशिपुः साष्टाङ्गं प्रणम्य, उच्चैः वचनम् अवदत्— "भगवन्, एष अद्भुतः कार्यः लोके दृष्टः; तव तपसा, महर्षे, पितामहः अपि तुष्टः।