दैत्यसेनाः तदा भग्नचित्ताः विमूढा दीप्तिं हृत्य पतिताः, छिन्नपक्षगिरय इव भूमौ निपेतुः। तेषां दैत्याधिपः तमसा संवृतः, रात्रौ समुद्र इव घनघनः, स्वयमेव देवद्विषां हन्ता तमसा आवृतः अभवत्। ततः मायया महती मोहिनी, तामसी दीप्तिमती, और्वाग्निना निर्मिता, कल्पान्ताग्निसमाना, सृष्टा। सा माया मायया कृताः सर्वान् देवान् दग्धवती; दैत्याश्च सूर्यारूपधारिणः समरे समुत्तस्थुः। औरवमोहाभिपीडिताः दग्धाश्च देवाः शीतलाम् अमृतदायिनीं चन्द्रलोकं शरणं जग्मुः। औरवाग्निदग्धचित्ताः, विमूढमनसः, संतप्ताः शरणार्थिनः, वज्रधारिणं शरणं ययुः। दैत्यैः सेना नाश्यमाना, मायया संवृता, तदा वरुणः सुरेन्द्रप्रेरितः इदं वचनं अब्रवीत्— "कदाचित् हे इन्द्र, और्वः नाम महर्षिः ब्रह्मर्षिसंभवः, पूर्वतेजसा दीप्तः, ब्रह्मणा तुल्यगुणः, घोरं तपः अकार्षीत्। स तपस्वी सूर्यसमप्रभः, तं ब्रह्मर्षिं दिव्यर्षयः देवर्षिभिः सहिताः उपसंपेतुः। तदा हिरण्यकशिपुः दानवाधिपः तं महातेजसं मुनिं उपगम्य याचितुम् आगतः। ततः ब्रह्मर्षयः धर्मयुक्तं वचनम् ऊचुः— 'भगवन्, ऋषिवंशेषु, अस्य वंशस्य मूलं छिन्नम्। त्वमेव अवशिष्टः, तव वंशे अन्यः नास्ति; कौमाराद् ब्रह्मचर्यव्रतम् आश्रित्य, त्वमेव कठिनं जीवनं चरसि। विशुद्धात्मनां मुनीनां बहवः वंशाः सन्ति, किन्तु ते एकाकिनः, अपत्यानां विना शरीरेषु तिष्ठन्ति। एवं पुत्रच्छेदेन कारणं नास्ति; त्वं तु तपसां श्रेष्ठः प्रजापतिसमतेजाः अवशिष्टः। अतः स्ववंशस्य कृते कुरु; स्वयमेव आत्मना वर्धस्व। स्वेन पुण्येन द्वितीयं शरीरं सृज।' एवं मुनिभिः उक्तः स मुनिः, हृदयमग्नः, तान् ऋषिगणान् उपालभ्य इदं वचनमुवाच— 'एषा सनातनी प्रथा पुरा मुनिषु प्रतिष्ठिता— ऋषिपथसेवना, मूलफलाशनं च। ब्रह्मणः सुतस्य ब्राह्मणस्य आत्मदर्शिनः, सुचरितं ब्रह्मचर्यं ब्रह्मणः चित्तमपि कम्पयेत्। गार्हस्थ्यवर्तिनां त्रयो मार्गाः, वने वसतां तु तपोवृतिः श्रेष्ठा। जलब्रताः, वायुभक्षाः, दन्तोलूखलिनः, अश्मकूटिनः, पंचतपः च—एते कठिनव्रतानि आस्थाय ब्रह्मचर्यपुरःसरं तपः कुर्वन्ति। ब्रह्मचर्यात् एव ब्राह्मण्यं ब्राह्मणस्य प्रतिष्ठितम्; एवं ब्रह्मचर्यविदोऽन्यत्र वदन्ति। सत्यं ब्रह्मचर्ये, तपश्च ब्रह्मचर्ये; ये ब्रह्मचर्ये स्थिताः ब्राह्मणाः, ते स्वर्गे वसन्ति। विना योगेन सिद्धिः नास्ति, न च सिद्ध्या विना कीर्तिः; अस्मिन्लोके ब्रह्मचर्याद् अन्यः कीर्तिमूलं नास्ति, न च तपसः श्रेष्ठम्। यः पञ्चेन्द्रियगणं पञ्चमहाभूतगणं च संयम्य, ब्रह्मचर्ये स्थितः—किं तस्मात् तपः श्रेष्ठम्? जटिलत्वं विना संयमं, व्रतं विना निश्चयं, आचरणं विना ब्रह्मचर्यं—एतानि त्रयाणि मिथ्याचारत्वं कथ्यन्ते। कुत्र स्त्रियः, कुत्र संयोगः, कुत्र भावविक्लवता? ननु ब्रह्मणा मनसा एव मानसः प्रजाः सृष्टाः। यदि स्वात्मज्ञः तपोबलसम्पन्नः, प्रजापतिव्रतेन मानसपुत्रान् सृज। मानसः गर्भः तपस्विभिः स्थाप्यः; व्रतैः मुक्तानां तपस्विनां न संयोगो न बीजम्। यदिह त्वया निर्भयेन धर्मार्थौ हित्वा उक्तम्, तत् सतां वचनमपि दुष्टैरिव मम प्रतीतिः। अस्य शरीरस्य, अन्तःप्रज्वलितात्मनः, मानसद्रव्यतः, संयोगं विना आत्मनः पुत्रं सृजामि। एवं मदीयं स्वमात्मानं द्वितीयं सृजिष्ये, यथा सर्वभूतान् दग्धुमिच्छन् इव।' एवं तपोऽभिभूतः, जङ्घामग्नौ स्थापयित्वा, एकशृङ्गेण तृणेन, पुत्रोत्पत्तये अञ्जनं कृत्वा, जङ्घां मन्थयामास। तस्य जङ्घां विदारयन्, सहसा, अग्निवेष्टितः, निर्बीजः पुत्रः, जगद् दग्धुमिच्छन्, अग्निः अजायत। उर्वशीजङ्घां विदारयन्, स तीव्रः अग्निः, और्वः नाम, संहारकः, त्रिलोकदाहक इव जातः। स जातमात्रः पितरं कृशया गिरा उवाच— 'पितः, मां क्षुधा पीडयति; मां विष्वग् जगद् भक्षयितुं मोचय।' स तदा दिवं स्पृशद्भिः ज्वालाभिः दश दिशः दहन्, सर्वभूतानि दग्ध्वा, स तीव्रः अग्निः विवर्धत। तस्मिन् काले ब्रह्मा, और्वं मुनिं पूजयन्, उवाच— 'पुत्रं तव निगृह्य, लोकानाम् अनुकम्पां दर्शय।' 'अस्मिन्नेव तव पुत्राय उत्तमं स्थानं दास्यामि। सत्त्यमेतत्, वत्स, मे वचनं शृणु।' तदा मुनिः प्रहृष्टः, 'धन्यः अहं, अनुगृहीतः अस्मि, यः प्रभुना मम पुत्रार्थे एषा बुद्धिः अद्य दत्ता, एषा परमा कृपा।' इत्येवमाख्यानं संप्रवृत्तम्।