तदा स युद्धम् अत्यन्तं भीषणं देवदानवसमाकुलं लोकभयं जनयत्, युगान्तवद् विनाशरूपमिव बभूव। तत्र दानवाः हस्तनिक्षिप्तलौहितायसगदाभिः पर्वतान् च विक्षिप्य, युद्धे देवान् शक्रपुरोगमान् प्राहरन्। तैः दिशां जेतृभिः महाबलिभिः दैत्यैः पीड्यमानाः देवाः, शोकविनम्रवदनाः, युद्धे महतीं क्लेशपरम्परां प्राप्नुवन्। शस्त्रैः शूलैश्च निपातिताः, लौहितायसगदाभिः शिरःसु विदारिताः, दितिसुतैः उरःसु भग्नाः, देवाः पतन्ति स्म, बहुभिः व्रणैः रक्तस्राविणः। तान् असुरैः शरवर्षैः संवृत्य, मोहबन्धनैः बद्ध्वा, दैत्यमायया स्थगितान्, स्थातुं न शक्ताः। असुरैः शक्तिहीनैः शस्त्रहीनैः कृतं देवानां सैन्यं, अस्तमितार्कमिव, प्रायः मृतवत् बभूव। तत्र शक्रः, विशाललोचनः, दैत्यधनुषः सन्ध्यात् निपतितान् घोरांश् शरान् वज्रेण छित्त्वा, दैत्यबलं प्रविवेश। स तत्र प्रमुखान् दैत्यान् दानवांश्च हत्वा, तमसि शस्त्रजालेन संवृत्य, तं महद् बलं तमसा छादयामास। तस्मिन् घोरे तमसि, पुरुहूतबलोत्पन्ने, दैत्याः स्वजनान् देवयानानि च न विवेकुः। मोहबन्धनात् विमुक्ताः देवश्रेष्ठाः, यत्नेन, तमसावृतदेहेषु दैत्यपतिषु, प्रहारान् अकुर्वन्। दैत्यबलानि, तमसा छन्नानि, विभ्रान्तानि, तेजःशून्यानि, पंखच्छिन्नगिरय इव पतितानि। तत्र दैत्येश्वरः, रात्रिसमुद्रसङ्काशः, तमसा घननीलः, सुरारेरिव तमसि निमग्नः अभवत्। ततः मायया महती तमसी तप्तिमयी, और्वाग्निसम्भूता, युगान्ताग्निसदृशी, सृष्टा। सा माया, मायया निर्मिता, सर्वान् देवान् ददाह; दैत्याश्च सूर्यरूपिणः सञ्जज्ञिरे समरे। और्वमायया दग्धाः संतप्यमानाः देवाः, शीतलाम् उदकदायिनीं शशिस्थलीं प्रपेदिरे। और्वाग्निना दग्धमनसः, संतप्ताः, शरणार्थिनः, वज्रिणं प्रति शरणं ययुः। दैत्यैः सैन्ये विनाश्यमाने, मायया संवृते, तदा देवेन्द्रप्रेरितः वरुणः इदं वचनमुवाच। "एकदा, हे इन्द्र, ब्रह्मर्षिसंभवः और्वः तपः कठोरं कृत्वा, पूर्वतेजसा दीप्तः, ब्रह्मणा समः गुणैः बभूव। स तपसा सूर्यसङ्काशः सन्, दिव्यर्षिसङ्घैः देवर्षिभिः चोपेतः, तेन समागच्छत्। हिरण्यकशिपुः, दानवाधिपः, तं परमतेजसं मुनिं कदाचित् उपससाद, वाञ्छां च न्यवेदयत्। तदा ब्रह्मर्षयः धर्मयुक्तं वाक्यमूचुः—'मुने, ऋषिवंशेषु एष वंशः मूलतोच्छिन्नः। त्वमेवावशिष्टोऽसि, नान्यो वंश्यः; बाल्ये ब्रह्मचर्यव्रतम् आस्थाय, त्वमेव दुःखमेकाकी स्थितः। शुद्धात्मनाम् ऋषीणां वंशा बहवः, किन्तु तेषां शरीराणि एकैकानि, अपत्यरहितानि। एवं, पुत्रच्छेदेन कारणाभावः; त्वं तु, तपसा श्रेष्ठः, प्रजापतिसमतेजाः, अवशिष्टः। तस्मात् स्ववंशस्य कृते कुरु, आत्मनैवात्मानं वर्धय। तपसा लब्धेन, द्वितीयं शरीरं सृज।' एवं ऋषिभिः उक्तः स मुनिः, मनसा विदीरितः, तान् मुनिसङ्घान् निगृह्य, इदं वचनमुवाच— 'यथा चैतद् सनातनं चरित्रं पूर्वेषां मुनीनां प्रतिष्ठितम्—ऋषिधर्मपालनं, मूलफलभोजनं च। ब्रह्मणः सुतस्य ब्राह्मणस्य, आत्मदर्शिनः, साधु ब्रह्मचर्यव्रतमपि ब्रह्मणः मनः कम्पयेत्। गार्हस्थ्याश्रमे वर्तमानानां त्रयः पन्थानः, वने वसतां तु तपो व्रतम् उत्तमम्। जलाशी, वायुभक्ष्य, दन्तोलूखी, अश्मकूटशायी, पंचाग्नितपः—एतेषां तपः कठिनम्, ब्रह्मचर्यस्य अग्रे स्थितम्, परमपदं प्रयन्ति। ब्रह्मचर्यात् एव ब्राह्मणत्वं सिध्यति; ब्रह्मचर्यविदः परत्रैवमाहुः। सत्यं ब्रह्मचर्ये, तपो ब्रह्मचर्ये; ये ब्राह्मणाः ब्रह्मचर्ये स्थिताः, ते स्वर्गे वसन्ति। योगाभावात् न सिध्यति, न च सिद्धेरपि कीर्तिः; लोके ब्रह्मचर्यात् श्रेष्ठं न किञ्चिद् यशःमूलं, न तपः। यः इन्द्रियग्रामं पञ्चमहाभूतगणं च संयम्य, ब्रह्मचर्ये स्थितः, किम् अन्यत् तपः श्रेष्ठम्? जटिलत्वं संयोगरहितम्, व्रतानि निश्चयरहितानि, आचरणं ब्रह्मचर्यवर्जितम्—एतानि त्रयाणि मिथ्याचार्याणि। कुत्र स्त्रियः, कुत्र संयोगः, कुत्र च मनोविकल्पनाः? नु खलु मनसा एव सृष्टं ब्रह्मणा मनसः सन्तानम्? यदि त्वं आत्मविदः तपसा शक्तः, प्रजापतिव्रतेन मनसः पुत्रान् सृज। मनसा निर्मितं गर्भं तपस्विभिः स्थापनीयम्; व्रतानुग्रहीतानां तपस्विनां संयोगो नास्ति, बीजं नास्ति। यत् त्वया अत्रोक्तं, धर्मार्थौ परित्यज्य, निर्भयम्, तद् मे साधुभिरपि उक्तं, पापिभिरिव प्रतियाति।