देवगणाः संहताः मुनयश्च, एकाग्रचित्ताः, जनार्दनं परममन्त्रैः स्तुवन्तः तं अनुजग्मुः। तत्र सभा, वैश्रवणेन परिष्वक्ताऽभवत्, वैवस्वतस्य नेतृत्वे, ब्राह्मणराजेन परिवृता देवराजेन च शोभिता। सा सभा चन्द्रप्रभया विशालत्वं प्राप्तवती, संग्रामाय समागताऽभूत्, वातनादैः निनदन्ती, दीप्ताग्निवत् प्रज्वलन्ती च। विष्णोः सेनाऽपि विजयी दीप्तिमती च, स्वशक्त्या तमसा संवृता, महाबला घोरनिनादिनी युद्धाय समुत्थिता। तदा बृहस्पतिः अवदत्—"देवानां कल्याणं भवतु"—इति। उशनाः प्रत्युवाच—"दानवानां गणस्य शुभं भवतु"—इति। ततः तयोः महाबलिनोः सेनयोः मध्ये घोरः संघर्षः अभवत्, यत्र देवाः असुराश्च परस्परं जयाय युध्यन्ते स्म। दानवाः देवैः सहिताः, नानाविधानि शस्त्राणि गृह्णन्तः, पर्वतानिव पर्वतैः संप्रहारं कुर्वन्तः, युद्धे प्रवृत्ताः। तद् युद्धं देवासुरसंयुक्तं, धर्माधर्मसंकीर्णं, गर्वनम्रताभ्यां युक्तं, अद्भुतमिव बभूव। तत्र रथाः पृथक् कृताः, गजाः प्रचोदिताः, खड्गिनः सर्वतः व्योम्नि प्लवमानाः; गदाः प्रक्षिप्यमाणाः, शराः पतन्तः, धनूंषि विकृष्यमाणानि, मुसलानि च क्षिप्यमाणानि दृश्यन्ते स्म। तद् युद्धं भीषणं बभूव, देवदानवसंयुक्तं, लोकभीषणं, युगान्ताग्निवत् प्रतीतम्। दानवैः हस्तप्रक्षिप्तलोहमुसलैः, पर्वतैश्च अपसारितैः, देवाः, इन्द्रपुरोगमाः, युद्धे ताडिताः। दैत्यैः दिशां जयिभिः पीडिताः देवाः मुखशोकैः महतीं विपत्तिं प्राप्ताः। शस्त्रैः शूलैश्च ताडिताः, लोहमुसलैः शिरः स्फुटिताः, दितिसुतैः वक्षः भग्नं, रक्तप्रवाहैः पतिताः देवाः। शरवृष्ट्या आच्छादिताः, असुरैः निरुत्साहीकृताः, दैत्य-मायायाः बद्धाः, चलितुं न अशक्नुवन्। असुरैः शक्तिहीनाः, शस्त्रहीनाः देवसेना अस्तमितसूर्यवत्, प्राणरहितवद् अभवत्। तदा इन्द्रः, विशाललोचनः, तैः दैत्यधनुष्कैः प्रेषितान् घोरान् शरान् वज्रेण छित्त्वा, दैत्यसेनायाम् प्रविवेश। सः श्रेष्ठान् दैत्यांश्च तं महादानवगणं हत्वा, तामसास्त्रजालेन तमसा संवृतं चकार। तेन पुरुहूतशक्त्या निर्मितेन घोरतमसा संव्यूढाः, ते परस्परं देवयानानि च न ज्ञातुम् अशक्नुवन्। मोहपाशात् विमुक्ताः श्रेष्ठा देवाः यत्नेन दैत्यप्रमुखानां शरीराणि तमसा आच्छादितानि छित्त्वा निपातितवन्तः। दैत्यगणाः विकीर्णाः, विमूढाः, दीप्तिहीनाः, छिन्नपक्षपर्वतानिव पतिताः। तदा दैत्येश्वरः, रात्रिसमुद्रसङ्काशः, तमसा आवृतः, सुरारेरिव तमसि निमग्नः। ततः मायया महती तामसी दीप्तिमती और्वाग्निसम्भूता युगान्ताग्निसदृशी माया निर्मिता। सा माया सर्वान् देवान् दग्धवती; दैत्याश्च सूर्यरूपिणः सञ्जाता युद्धे समुत्थिताः। और्वमायया दग्धाः संतप्ताश्च, देवाः शीताम्बुवाहिनं शशिस्थानं शरणं जग्मुः। औरवाग्निना दग्धमानाः, मनः क्षीणाः, संतप्ताः, देवाः वज्रधरं शरण्यं प्रार्थयन्तः। दैत्यैः सेना विनाश्यमाना, मायया आच्छादिता, तदा वरुणः, सुरराजेण प्रेरितः, इदं वचनं प्रोवाच— "एकदा, हे इन्द्र, और्वः ब्रह्मर्षिसंभवः, पूर्वतेजसा दीप्तिमान्, ब्रह्मणा सदृशगुणः, घोरं तपः अकरोत्। सः तप्यमानः, सूर्यसमानतेजाः, दिव्यर्षिगणैः देवरर्षिभिः च समागतः। हिरण्यकशिपुः दानवराजः अपि तं परमतेजसं मुनिं उपसंगम्य याचना अकुर्वत्। ब्रह्मर्षयः धर्मयुक्तं वचनं ऊचुः—'भगवन्, ऋषिवंशेषु एषः वंशः मूलच्छिन्नः। त्वमेव अवशिष्टः, अपुत्रकः, अन्यः कोऽपि तव वंशे नास्ति। बाल्यादेव ब्रह्मचर्यव्रतं आस्थाय, केवलं तपसा स्थितः। शुद्धात्मनाम् ऋषीणां मध्ये बहवः वंशाः सन्ति, किन्तु तेषां शरीरेषु पुत्राः न सन्ति। एवं मूलच्छिन्नपुत्रकाः वयं कारणं न विद्यामहे, त्वं तु तपसा प्रजापतिसमतेजा अवशिष्ठः। तस्मात् वंशस्य कृते प्रवर्तस्व, आत्मना आत्मानं वर्धय, तपसा लब्धेन पुण्येन द्वितीयं शरीरं कुरु।' एवं मुनिभिः उक्तः, स मुनिः हृदयेन ताडितः, तान् मुनिगणान् शशाप, इदं वचनं च प्रोवाच— 'एष सनातनः धर्मः ऋषिपूर्वेषु स्थापितः—ऋषिव्रतसेवनं, मूलफलभोजनं। ब्रह्मसम्भूतस्य ब्राह्मणस्य आत्मज्ञस्य, सुप्रतिष्ठितं ब्रह्मचर्यं ब्रह्मणः अपि मनः कम्पयितुं शक्नोति। गृहस्थाश्रमवासिनां त्रयः मार्गाः प्रकीर्तिताः, वने वसतां तु तप एव श्रेष्ठः। ये जलाहाराः, ये वायुभक्ष्याः, ये दन्तपेषिणः, ये शिलापेषिणः, ये पञ्चतापसंयुताः—" एवं तैः धर्मवचनैः मुनिः स्वधर्मे स्थितः।