तेषां त्रयः योगात् पतिताः, अल्पबुद्धयः सन्तः, एकं तेजस्विनं तं रम्ये उद्याने स्त्रियः परिवृत्य स्थितं दृष्ट्वा विचरन्ति स्म। स तु विविधैः क्रीडाविधिभिः क्रीडमानः, महाबलपराक्रमवान्, पाञ्चालवंशसम्भूतः, विपुलबलवाहनसम्पन्नश्चासीत्। तत्र जलचराणां मध्ये एकः राज्यलुब्धोऽभवत्; ब्राह्मणश्च पितृभक्तः श्राद्धकर्मरतः, पितरं पुत्रवत् स्नेहेन पालयामास। अन्यौ द्वौ तं बलवाहनसम्पन्नं दृष्ट्वा, स्वेच्छया मर्त्येषु मन्त्रिणौ अभवेताम्, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ। तेषु कामरहिताः श्रेष्ठब्राह्मणाः जाताः; तेषां तु एकः—विभ्राजस्य पुत्रः—ब्रह्मदत्त इति विख्यातः अभवत्। मन्त्रिपुत्रौ तु कण्डरीकः सुभालकश्च; ब्रह्मदत्तः राजा अभिषिक्तः, विद्वान् पुरोहितः तस्य मन्त्रदातारः। पाञ्चालानां राजा ब्रह्मदत्तः वीर्यवान्, सर्वशास्त्रविशारदः, सर्वभूतानां योगविद्, तेषां शब्दज्ञानकुशलश्चासीत्। तस्य राज्ञः पत्नी देवलकन्या शुभा, सन्मतीति प्रसिद्धा, या पूर्वं कपिला इति कथिता। सा पितृकर्मेषु प्रवृत्ता ब्रह्मवादिनी अभवत्; तया सह राजपुत्रः राज्यं पालयामास। कदाचित् राजा तया सह उद्याने स्थितः, तत्र प्रेमकलहेन संतप्तौ कीटकयुग्मं अपश्यत्। तत्र नरकीटकः ताम् वल्लीमिव सर्वतः अन्वगच्छन्, पञ्चबाणैः दग्धदेहः, कम्पमानया वाचा प्रोवाच— "न कश्चित् लोके त्वद्विधो प्रियतमा अस्ति; मध्येन तन्वी, विशालनितम्बा, स्तनभरया समुपगता। सुवर्णवर्णा, सुन्दरनितम्बिनी, रम्यमाल्यभूषिता, मनोज्ञस्मिता, सुप्रतीकनयना, मधुरगुडप्रियजिह्वा। यदा अहं खादामि, तदा त्वमपि खादसि; यदा अहं स्नाति, तदा त्वमपि स्नाति; मम वियोगे दुःखिता, कोपसमये च भीता कम्पमाना च। कथं सुशोभने, क्रुद्धाननया स्थिता असि? इति पृष्टा सापि कोपेन प्रत्युवाच—"कपटी, किमर्थं मां संबोधयसि?" "त्वं हि मोदकचूर्णं दत्त्वा मां परित्यज्य, अन्यया सह दिवसं व्यतीतवान्, कामाग्निना दग्धः।" स पुनः—"सा त्वद्वदना आसीत्, अतः अन्यस्य दत्तवान्; क्षमस्व एकं अपराधं, शुभे।"—इति। "पुनर् न कदापि करिष्यामि, साध्वी; सत्येन ते पादौ स्पृशामि, क्षमस्व नम्रस्य।"—इति। तस्य वचः श्रुत्वा सा प्रीतमना अभवत्, ततः वल्ली स्वयम् आकर्षणाय स्वीकृता। एवं ब्रह्मदत्तः सर्वं विज्ञाय, सर्वभूतशब्दज्ञानात्, चक्रपाणेः प्रसादेन, विस्मयं गतः। कथं स ब्रह्मदत्तः पृथिव्यां भूतशब्दज्ञः अभवत्? केषां वंशे चत्वारः चक्रवाकाः उत्पन्नाः? तस्मिन् नगरे एव चक्रनामानः जाताः, वृद्धद्विजस्य सुताः, पूर्वजन्मस्मृतयः प्राचीनब्राह्मणाः। ते स्थिरबुद्धयः, सत्यदर्शिनः, वेदविदः, तपःकाङ्क्षिणः, नामकर्मणा च निर्धनस्य पुत्राः। तेषां मध्ये कदाचित् तपोविचारः उत्पन्नः—"परमसिद्धिं प्राप्स्यामः"—इति तैः श्रेष्ठब्राह्मणैः उक्तम्। तद्वचनं श्रुत्वा, सुदरीद्रः महातपस्वी, कृपणया वाचा उवाच—"किमेतत्, पुत्राः?" "एषा धर्मानपेक्षा" इति पितुः वचनम्; तान् वर्जयित्वा वृद्धं पितरं, ते दरिद्राः वने निवासाय गताः। "किं धर्मः अत्र? किम् जीवितत्यागात् मार्गः अस्ति? वद, पितः, किं जीविकां कल्पितवान् असि?"—इति। "एष धनराशिः राज्ञः; स प्रातः पाठने वः बहुधनं, ग्रामसहस्राणि दास्यति।" "ते श्रेष्ठब्राह्मणाः कुरुजाङ्गले, दाशपुरे दासाः, कालञ्जरे मृगाः, मानससरोवरस्थे सप्त चक्रवाकाः—एवमत्र सिद्धिम्।"—इति पित्रे उक्त्वा पुनः वने तपः कर्तुं गताः; वृद्धः च स्वार्थसिद्धये राजगृहं गतः। कदाचित् अनघो वैभ्राजः नाम राजा पाञ्चालाधिपः, पुत्रकामो हरिं नारायणं देवानां पतिं उपास्त। स तु दीर्घव्रतपरायणः हरिं पूजयामास; चिरात् जनार्दनः तेन तुष्टः। "वृणुष्व वरं, राजन्, यं हृदयेन इच्छसि"—इति भगवता उक्तः, स राजा परं वरं अवृणोत्। "देवेश, पुत्रं देहि—महाबलपराक्रमम्, सर्वशास्त्रविशारदम्, धर्मिष्ठम्, योगिषु श्रेष्ठम्। सर्वभूतवाणीवित् योगी पुत्रः मम भवतु"—इति। "एवं भवतु"—इति जगदात्मना परमेण ईश्वरेण उक्तम्। सर्वेषां देवतानां पुरतः स सन्निधिं त्यक्त्वा तत्रैव अन्तर्धानम् अभवत्; ततः तस्य पुत्रः—ब्रह्मदत्तः—प्रसूतः, तेजसा पूर्णः। स सर्वभूतानां दयालुः, सर्वभूतेषु बलेन श्रेष्ठः, सर्वभूतवाणीवित्, सर्वभूतनाथः च। कदाचित् स योगात्मा पिपीलिकरूपेण प्रविष्टः, यत्र कीटकयुग्मं रममाणं दृष्टम्। तत्र तं हसन्तं दृष्ट्वा, सा पिपीलिका चकितमनसा अभवत्; किञ्चित् संशयं चित्ते कृत्वा, सा राजानं पप्रच्छ। "राजन्, किमर्थं एषः हासः सहसा जातः? हासस्य हेतुम् अहं न जानामि, न च किमर्थं त्वया एष कृतः"—इति।