श्रद्धा पुष्परूपा कथ्यते, ब्रह्मसंयोगः फलं इति; दीर्घायुः पुत्राः धनं ज्ञानं स्वर्गः मोक्षः सुखं चापि। तुष्टाः पितृगणाः मनुष्येभ्यः राज्यम् ददति; प्राचीनकाले कौशिकस्य पुत्राः पञ्चविधजननसम्बन्धेन मोक्षं प्राप्ताः, विष्णोः परमं स्थानं प्राप्तवन्तः इति श्रूयते। कौशिकवंशजाः पञ्चविधजननसम्बन्धेन योगस्योत्तमं कथं प्राप्तवन्तः? कर्मक्षयः कथं स्यात् इति प्रश्नः। कुरुक्षेत्रे धर्मात्मा महर्षिः कौशिकः आसीत्; तस्य सप्तपुत्राणां नामानि कर्माणि च शृणु। ते आसीत्—श्वसृपः, क्रोधनः, हिंस्रः, पिशुनः, कविः, वाग्दुष्टः, पितृवर्तिन्; एते गर्गस्य शिष्यत्वं प्राप्तवन्तः। पिता मृतः सति, तेषां महान् दुर्भिक्षः अभवत्; सर्वलोके भीषणं दुष्कालं समुत्पन्नम्। गर्गस्य आदेशेन ते तपस्विनः वनमध्ये दुह्यमानां गौः रक्षितवन्तः। क्षुधया पीडिताः, तं पीतवर्णं गौः खादितुं चिन्तयामासुः। तत्र, तेषां कनिष्ठः भ्राता उवाच—यदि गौः वध्यते, श्राद्धरूपेण तत् क्रियताम्। यदा सः श्राद्धाय नियुक्तः, गौः उक्तवती—'न अहं करिष्यामि, पापं हि'। तदा, पितृभक्तैः अनुमोदिता, सा तदपि कृतवती। एकचित्तः सः श्राद्धं कृतवान्, तस्य पुनः गौः अर्पितः, द्वौ भ्रातरौ देवातिथित्वेन नियुक्तौ, अनन्तरं त्रीन् पितरं क्रमशः अर्पितवान्। एवं, एकं अतिथिं नियुक्त्य, श्राद्धकर्ता स्वयम् मन्त्रैः श्रद्धया पितरं स्मरन् विधिं कृतवान्। गौः नास्ति चेत्, शिष्याय वत्सः अर्पितः; गौः व्याघ्रेण हता, 'एष वत्सः स्वीक्रियते' इति उक्तम्। एवं गौः खादिता, किन्तु सप्त तपस्विनः वेदबलं आश्रित्य तस्मिन् क्रूरकर्मणि निर्भयाः अभवन्। ततः कालाकर्षणेन, ते शिकारिणः दशपुरे जाताः, पूर्वजन्मस्मरणं प्राप्ताः, पितृभक्त्या मनः निर्मितम्। तस्य क्रूरकर्मणः श्राद्धरूपेण कृतत्वात्, ते शिकारिणां गृहे जाताः, क्रूरकर्मणः। पितृमहात्म्येन, ते पूर्वजन्मस्मृतयः अभवन्; वैराग्ययोगेन पुनः उपवासं कृतवन्तः। सप्तजनाः स्मृतिसम्पन्नाः कालञ्जरपर्वते नीलकण्ठस्य पुरतः मृगाः अभवन्, पितृभक्त्या प्रेरिताः। तत्र अपि, ज्ञानवैराग्येन, धर्मेण उपवासेन तीर्थान्ते प्रजाः पश्यन्त्याः जीवितं त्यक्तवन्तः। मानससरोवरे, ते सप्तजनाः चक्रवाकपक्षिणः अभवन्, योगिनः नाम्ना कर्मणा च; तेषां नामानि शृणु—सुमना, कुमुदः, शुद्धः, छिद्रदर्शी, सुनेत्रकः, सुनेत्रः, अंशुमान्—एते सप्त योगे विशिष्टाः। तत्र त्रयः योगात् पतिताः, अल्पबुद्ध्या विचरन्तः, एकं उज्ज्वलन्तं स्त्रीसमूहवृतं उद्यानमध्ये दृष्टवन्तः। विविधरूपेण क्रीडन्तः, महाबलपराक्रमसम्पन्नः, पाञ्चालवंशे जातः, बलवाहनसमृद्धः। तेषां जलचराणां मध्ये, एकः राज्यम् इच्छन् अभवत्; ब्राह्मणः पितृभक्तः श्राद्धकर्ता पितृवत् पुत्रवत् स्निग्धः अभवत्। अन्यौ द्वौ, तं बलवाहनसमृद्धं दृष्ट्वा, मनुष्येषु स्वेच्छया मन्त्रिणौ अभवताम्, ब्राह्मणश्रेष्ठ। तेषां यः कामरहितः, सः ब्राह्मणश्रेष्ठः अभवत्; एकः विभ्राजस्य पुत्रः ब्रह्मदत्तः इति प्रसिद्धः अभवत्। मन्त्रिपुत्रौ कन्दरीकः सुबालकः च; ब्रह्मदत्तः राजा अभिषिक्तः, विद्वान् पुरोहितः तस्य मन्त्रदाता अभवत्। पाञ्चालराजः पराक्रमी, सर्वशास्त्रकुशलः, सर्वप्राणिषु योगज्ञानसम्पन्नः, तेषां शब्दज्ञानविशारदः च। तस्य पत्नी शुभा देवलकन्या, सम्नति नाम्ना, या पूर्वं कपिला अभवत्। सा पितृकर्मनिरता, ब्रह्मवादिनी अभवत्; तया सह राजपुत्रः राज्यं शासितवान्। एकदा राजा उद्यानमध्ये तया सह स्थितः, द्वौ कीटकौ दृष्टवान्, प्रेमकलहेन व्याकुलौ। पुमान् कीटकः, पिपीलिकां सर्वत्र अनुगच्छन्, पञ्चबाणैः दग्धतनुः, कम्पमानवाचा अवदत्। 'लोके तव सदृशः प्रियः नास्ति; मध्यस्निग्धा, विस्तीर्णं कटी, विशालवक्षः, समीपं आगच्छन्ती।' 'सुवर्णवर्णा, सुन्दरकट्या, शोभनमाल्यभूषिता, मनोहरस्मिता, उत्तमचिह्ननेत्रजिह्वा, साक्षात् गुडमिश्रितान्नप्रियः।' 'मम खादति त्वं खादसि, मम स्नानं त्वं स्नासि; मम वियोगे दुःखी, मम क्रोधे भयभीता चलिता।' 'वद, सुन्दरी, क्रुद्धवदना किम् स्थितासि?' सा तं प्रत्युवाच, रोषेण—'किं मम संबोधयसि, वञ्चक?' 'त्वं मोदकचूर्णं दत्त्वा, मां त्यक्त्वा, दिवसं अन्यया सह कामातुरः व्यतीतवान्।' 'सा तव सदृशी अभवत्, तस्मै दत्तवान्; एकं अपराधं क्षम्यताम्, उज्ज्वलवदने।' 'पुनः न करिष्यामि, धर्मेण; सत्यं पादौ स्पृशामि, प्रसादं कुरु नम्रः।' तस्य वचनं श्रुत्वा, सा प्रसन्ना अभवत्; ततः पिपीलिका मोहनाय आत्मानं समर्पितवती। ब्रह्मदत्तः सर्वं ज्ञात्वा, सर्वप्राणिशब्दज्ञानं चक्रधरस्य कृपया प्राप्तवान्, विस्मितः अभवत्।