पूर्वकाले पुत्रकामः तव जनकः महर्षिः अङ्गिराः माम् अतीव तपसा सम्पूज्य, दारुणं तपः सम्पाद्य, त्वां प्राप्तवान्—अनन्तवीर्यसम्पन्नं त्वाम्। तदा अहम् एव त्वां महर्षिं आत्मस्थितं अनन्तबलसम्पन्नं इति अभ्यधाम्। अन्यः कः सत्त्ववान्, यो न प्रजापतेः सुतः, योगमार्गेण एकस्मिन्समुद्रे क्रीडन्तं मां द्रष्टुं शक्तः स्यात्? तदा महातपस्वी मार्कण्डेयः, हृष्टवदनः, विस्मितलोचनः, शीर्ष्णि कृताञ्जलिः, भक्त्या प्रणम्य, स्वनामगोत्रं जगाद, दीर्घायुषा लोकसम्मानितः सन्, भगवन्तं भक्त्या प्रणम्य उवाच— "अहं तव मायां तत्त्वतः ज्ञातुमिच्छामि, अनघ! एकस्मिन्समुद्रे बालरूपे स्थितं त्वाम्। हे भगवन्, केन नाम्ना लोके प्रसिद्धोऽसि? त्वां चिन्तयामि, महात्मानं—कः अन्यः स्थिरः स्यात्?" भगवानुवाच—"नारायणोऽहं ब्राह्मण, सर्वभूतविनाशकः, सहस्रशीर्षा नामभिः प्रसिद्धः। अहं सूर्यवर्णः पुरुषः, ब्रह्मयज्ञः, अग्निरहं हविभुजः, अपां च अक्षयेश्वरः। इन्द्रस्थानं गच्छन् शक्रः, वर्षाणां संवत्सरः, युगस्य योगी च युगक्षये परिवर्तकः च। सर्वभूतानि, सर्वदेवाः च अहमेव; सर्पेषु शेषः, पक्षिषु तक्षकः। कालरूपेण मृत्युर्विश्वस्य, धर्मोऽहं तपश्च, सर्वाश्रमिणां च। सर्वा दिव्यानदीः, क्षीरसमुद्रः, महोदधिः च अहमेव; यः परं सत्यं—स एव प्रजापतिः अहम्। सांख्यं योगं च अहमेव, परं पदं च; पूजाः यज्ञः च अहं, विज्ञानेश्वरः च। तेजोऽहं, वायुरहं, भूमिरहं, नभः, आपः, समुद्रः, तारा, दिशः च अहमेव। वर्षा, चन्द्रः, मेघः, सूर्यः, क्षीरसिन्धौ स्थितः, समुद्रे वह्निरूपेण अहमेव। वह्निरूपेण हव्यं पिबामि, पुरातनः अहं परः च, परमगतिरेव च। भूतस्य भविष्यतः वर्तमानस्य च कारणम् अहमेव; यत्पश्यसि, मुनिवर, यच्छृणोषि तस्यापि। यत्किञ्चिदिहानुभवसि, तत्सर्वं मां स्मर; मया पूर्वं विश्वं सृष्टम्, अद्यापि सृष्टव्यम्—माम् एव पश्य। सर्वस्मिन्न् युगे, मार्कण्डेय, अहम् एव विश्वं सृजामि; सर्वं यथार्थं विद्धि, मार्कण्डेय। मम शिक्षां श्रोतुम् इच्छन् सुखेन गर्भे तिष्ठ; ब्रह्मा मम शरीरे स्थितः, देवर्षिभिः सहितः। व्यक्ताव्यक्तैकभावं मां विद्धि, असुरद्विषम्; एकाक्षरं मन्त्रं च त्र्यक्षरं मोक्षदं च। त्रिवर्गातीतं, 'ॐ' इति अर्थवाचकं, पुराणवृद्धो भगवान् एवं प्रोक्तवान्।" एवमुक्त्वा स भगवान् शीघ्रं महर्षिं मार्कण्डेयं मुखेन आपिपत्; स च श्रेष्ठमुनिः तस्य भगवतः उदरे प्रविवेश। तत्रान्तः स्थले स सन्तुष्टः अक्षरं हंसं शुश्राव; अहं च विविधरूपधारी महोदधौ विचरन्, सोमसूर्यौ लीनौ सन् शनैः सञ्चरन्, हंसाख्यः भगवान् कालक्रमेण जगत्सृष्टिं चक्रे च विचरन्। स तेजस्वी भगवान् जलरूपं भूत्वा स्वदेहं गुह्यं कृत्वा, जलचरजातिषु जातः, तपः अतीव अचरत्। तदा स महात्मा महाबलः सृष्ट्यर्थं पञ्चमहाभूतानि विश्वं च चिन्तयन् स्थितः। तस्य चिन्तयतः, वायुः शान्तः, समुद्रः स्थिरः, सूक्ष्मे गम्भीरे जलपूर्णे आकाशरहिते लोके—स जलशायी भगवान् समुद्रं स्वल्पं क्षोभयामास। अनन्ततरङ्गैः तदा प्राचीनकाले सूक्ष्मं विदारं जाता। तस्मात् विदारात् शब्द उत्पन्नः, तस्मात् वायुः अभवत्; विवरं प्राप्य वायुः स्थिरः बलीयान् अभवत्। तस्य वायोः प्रभावात् समुद्रः क्षोभितः, तस्मिन् उदके मंथ्यमाने अग्निदेवो वैश्वानरः तमिस्रपथगः समुत्थितः। तदा स अग्निः तं जलराशिं शोषयामास; समुद्रस्य क्षये महान् विवरः सञ्जातः, आकाशः विस्तारितः। तदात्मतेजसः समुत्पन्नाः शुद्धाः आपः अमृतसारसमाः; विवरेभ्यः आकाशः, आकाशात् वायुः जातः। तयोः संस्पर्शात् अग्निः वायोः जातः; एतद् दृष्ट्वा महादेवः महाभूतप्रदर्शकः तुष्टः बभूव। तान्य् एव महाभूतानि दृष्ट्वा, लोकसृष्ट्यर्थं, भगवाँल्लोकनाथः ब्रह्मणः नानारूपोत्पत्तिं चिन्तयामास। सहस्रचतुर्युगान्ते स विश्वात्मा, बहुजन्मा, ब्रह्मणः हविः इति कथ्यते। द्विजश्रेष्ठैः तपसा शुद्धात्मभिः यद् ज्ञानं भूमौ वृष्टिं वृष्ट्वा योगिषु परं भवति। तम् योगयुक्तं सर्वेश्वरं योगविद् ब्रह्मपदे न्ययोजयत्। तदा महाजलेषु भगवान् हरिः अच्युतः सर्वलोकस्रष्टा, जलमध्ये यथाविधि क्रीडया रमते। तस्मिन्काले स नाभिकमलम् एकं उत्पादयामास—सहस्रदलम्, निर्मलम्, सूर्यसमप्रभम्, सुवर्णवर्णं च।