स तु महर्षिः विस्मयेन तथा कुतूहलेन पूर्णः, सूर्यवत् दीप्तिमानं बालकं साक्षात्कर्तुं न शशाक। जलस्य समीपे स्थित्वा, पृथक् चिन्तयन्, 'यद् पूर्वं दृष्टवान्, तदेव इदम्,' इति मनसि विचारयन्, दिव्य-मायायाः कृत्यम् इति संशयम् अकुर्वन्। तस्य गम्भीरजलस्य मध्ये, विस्मितः मार्कण्डेयः, दुःखेन अभिभूतः, भीत-नेत्रः, तत्र तर्तुम् आरभत। तदा भगवतः परमात्मनः मेघनिनाद-सदृशं वचनम् अभवत्—'स्वागतम्, योगयुक्त बालक!' इति। 'मा भैः, बालक, किमपि भीतव्यम् न अस्ति। मम समीपम् आगच्छ,' इति भगवान् उक्तवान्। तदा क्लान्तः दुःखितः च मार्कण्डेयः तं बालकं प्रति वचः अवदत्—'यः माम् नाम्ना आह्वयति, मम तपस्याः अवमानं करोति, यः मम दिव्य-सहस्र-वर्ष-तपः तथा वृद्धत्वं च चुनौतीति, सः कः?' तव आचारः न उचितः, देवेषु अपि न युक्तः, मम अपि न उचितः; ब्रह्मा अपि, देवेशः, दीर्घायुः सन्, मम प्रति एवं न भाषते। कः भीषणं भयम् प्राप्त्वा, मम कृते जीवितं त्यजेत्? कः माम् मार्कण्डेयम् आह्वयित्वा, मृत्युम् द्रष्टुम् इच्छेत्? एवं कोपेन उक्त्वा, महर्षिः मार्कण्डेयः, भगवत् मधुसूदनः पुनः तं तेनैव प्रकारेण संबोधयामास। 'अहं तव पिता, प्रिय बालक, हृषीकेशः, तव गुरु, प्राचीनः जीवन-प्रदाता; किमर्थम् माम् न समीपम् आगच्छसि?' पुत्रकाम्यया तव पिता अङ्गिराः, पूर्वे तपः कृत्वा, माम् उपासितवान्। तस्य तीव्र-तपसा त्वं अप्रमेय-तेजसा प्राप्तः; अहं त्वां महर्षिं आत्मस्थितं अनन्त-बलं इति घोषितवान्। अन्यः कः साहसं कुर्यात्, यो न प्रजापतेः पुत्रः, योगमार्गेण एक-सागरे मद्विलासं द्रष्टुं? ततः महातपाः मार्कण्डेयः, हर्षपूर्णं मुखं, विस्मय-व्याप्तं नेत्रं कृत्वा, शिरसि अञ्जलिं कृत्वा, भगवतः प्रति भक्त्या प्रणामं अकरोत्। तदा नाम-गोत्रं उक्त्वा, दीर्घायुर्विश्व-पूजितः सः, भगवतः प्रति भक्त्या नमः अकरोत्। 'तव एषा मायाः यथार्थं ज्ञातुम् इच्छामि, दोषरहित, एक-सागरे बालरूपेण स्थितः कथं?' 'हे प्रभो, केन नाम्ना लोके प्रसिद्धः असि? अहं त्वां चिन्तयामि, महात्मन्—अन्यः कः स्थिरः भवितुम् अर्हति?' भगवान् उवाच—'नारायणः अहं, ब्राह्मण, सर्वभूत-नाशकः; सहस्रशीर्षा इति येषां नाम्ना प्रसिद्धः, तेषु एव। अहं सूर्यवर्णः पुरुषः, ब्रह्म-यज्ञः, अग्निः हविप्रदः, अपर्यायः जलाधिपः। इन्द्रस्थाने शक्रः, वर्षस्य संवत्सरः, युगस्य योगी, युगे अन्ते परिवर्तनम्। सर्वभूतानि, सर्वदेवाः, सर्पेषु शेषः, पक्षिषु तार्क्ष्यः। मृत्युर्देवः कालः, सर्वभूतानां लोकानां च; धर्मः तपश्च, सर्वाश्रमवासिनां। सर्वा दिव्य-नद्यः, क्षीरसागरः, महासागरः; यत् परं सत्यम्, तस्य अहं प्रजापतिः। सांख्यः योगः च अहं, परं पदम्; पूजा यज्ञः च अहं, ज्ञानाधिपः इति प्रसिद्धः। प्रकाशः वायुः भूमिः आकाशः, आपः सागरः, ताराः दशदिक् च अहं। वर्षः चन्द्रमाः मेघः सूर्यः, क्षीरसागरे स्थितः, समुद्रे अग्निः च अहं। भक्षयन् अग्निरूपः, आपः पिबामि; प्राचीनः परः च अहं, परमगतिरेव। भूतं भविष्यत् वर्तमानं च अहं; यद् दृष्टं, हे ऋषे, यद् श्रुतं, तस्य अपि। यद् अनुभूतं लोके, तत् सर्वं माम् स्मर; अहं जगत् पूर्वं सृजितवान्, अद्य अपि सृजनं कर्तुम्—माम् पश्य। सर्वे युगे, हे मार्कण्डेय, अहं जगत् सृजिष्यामि; सर्वं एतत् यथार्थं विद्धि। मम उपदेशं श्रोतुम् इच्छन्, मम गर्भे सुखेन वस; ब्रह्मा मम शरीरे, देवैः ऋषिभिः सह वर्तते। व्यक्त-अव्यक्तयोः संयोगः, असुर-वैरिन्, एकाक्षरः मन्त्रः, त्र्यक्षरः मोक्षकः च अहं। त्रिवर्गात् परः, ओंकारः, तेषां अर्थ-निदर्शकः; एवं पुराण-विद् भगवान् उक्तवान्। ततः शीघ्रं महर्षिं मार्कण्डेयम् भगवतः मुखेन प्रविष्टवान्; तदा श्रेष्ठः ऋषिः भगवतः उदरे प्रविवेश। तत्र गुह्यस्थले, सः सुखेन अक्षरं हंसं शृणोति; अहं स्वयम्, विविधरूपं धृत्वा, महासागरे स्थितः, चन्द्र-सूर्ययोः लुप्तयोः, शनैः विचरन्—भगवान् हंसः, कालक्रमेण जगत् सृजन्, विचरति। सः तेजस्वी, जलरूपं धृत्वा, तपः अकरोत्, स्वं शरीरं गुह्यीकृत्य, जलज-जातौ जन्म अकरोत्। तदा महात्मा, अतिबलवान्, जगत् सृष्ट्यर्थं, पञ्चमहाभूतानि विश्वं च चिन्तयामास। तस्य चिन्तयतः, वायुः स्थगितः, सागरः शान्तः, सूक्ष्मं गम्भीरं जलपूर्णं व्योमहीनं जगत् आसीत्। सः जलनिधौ स्थितः, सागरं अल्पं कम्पितवान्; तदा अनन्त-तरङ्गैः, प्राचीनकाले, सूक्ष्मं विदारणम् अभवत्। तस्मात् विदारणात् शब्दः उत्पन्नः, तस्मात् वायुः जातः; छिद्रं लब्ध्वा, वायुः अचलः, बलवान् अभवत्।