स महर्षिः मार्कण्डेयः तदा एकं पुरुषं दृष्टवान्, यो महागिरिसमः आसीत्, शयानः, अर्धशरीरं सलिलेषु निमग्नम्, यथा वर्षमेखलः मेघः समुद्रे तिष्ठति। सः पुरुषः स्वतेजसा विराजमानः, सूर्यवत् गोयुक्तः इव, रात्रौ अपि जाग्रत् इव प्रकाशमानः, स्वप्रभया दीप्तिमान् आसीत्। तं दृष्ट्वा मार्कण्डेयः विस्मितः अभवत्, चिन्तयन्—"कस्त्वं, यः अत्र देवदर्शनाय आगतः?" इति। तस्मिन्नन्तरे, सः मुनिः पुनः तस्य पुरुषस्य उदरे प्रविष्टः। पुनरपि उदरं प्रविश्य, मार्कण्डेयस्य महान् विस्मयः अभवत्, तथापि सः तद् स्वप्नदृष्टं दृश्यं इव पुनरपि अवगच्छत्। यथापूर्वं, सः पृथिव्यां विचरन्, प्राचीनकाले यथा, पुण्यतोययुक्तां विविधाश्रमयुतां च जगाम। तत्र सः शतानि ऋत्विजां दृष्टवान्, ये देवयोनौ निवसन्तः, यज्ञान् सम्पाद्य दक्षिणाः प्राप्य, यजमानैः सह यज्ञकर्मसु स्थिताः आसन्। सर्वे वर्णाः ब्राह्मणमुख्याः, सदाचारस्थिताः, चतुर्वर्णाश्रमाः च यथोक्तं व्यवस्थिताः आसन्। एवं शताधिकवर्षं पृथिव्यां भ्रमन्, सः महर्षिः उदरे किंचिदपि न दृष्टवान्। ततः कदाचित् सः पुनः मुखात् निष्क्रान्तः, एकं बालकं वटपत्रे शयानं दृष्टवान्। तथा एव, एकस्मिन्नेव सलिले, व्योमनि तुहिनच्छन्ने, सर्वभूतशून्ये लोके, सः बालकः निःशङ्कं क्रीडन् दृष्टः। सः मुनिः विस्मयान्वितः, कौतूहलपूर्णः, तं बालकं सूर्यसङ्काशं साक्षात् निरीक्षितुं न शशाक। सः सलिलतीरे स्थित्वा, चिन्तयन्—"एतदेव पूर्वं दृष्टम्," इति, देवमायामेतत् इति सन्देहं चकार। तत्रैव गम्भीरसलिले, मार्कण्डेयः विस्मितः, शोकग्रस्तः, उन्मीलितलोचनः, कम्पमानः तर्तुम् आरब्धवान्। तदा भगवान् पुरुषोत्तमः तं सम्बोधितवान्—"स्वागतम्, वत्स, योगयुक्त," इति मेघनिनादसदृशेन स्वर्येण। "मा भैः वत्स, नैव भीतिः अस्ति। मम समीपं आगच्छ," इति भगवान् उक्तवान्। तदा सः क्लान्तः दुःखितः मुनिः तम् बालकं प्रत्युवाच। "कः माम् नाम्ना आह्वयति, मम तपोऽवमानाय, मम दिव्यं सहस्रवर्षीयं तपः, वयो वा, इति इव? एषः तव व्यवहारः न युक्तः, न देवेषु, न मयि; ब्रह्मा अपि, दीर्घायुषः सन्, मम प्रति एवं न वदति। कः इदृशं भीषणं दृष्ट्वा, मम कृते प्राणान् त्यजेत्? कः माम् मार्कण्डेय इति आह्वयित्वा मृत्युम् इच्छेत्?" एवं कोपेन उक्त्वा, सः महर्षिः, पुनः भगवता मधुसूदनेन तेनैव प्रकारेण संबोधितः। "अहं तव पिता, वत्स, हृषीकेशः, तव गुरु, प्राचीनः प्राणदः; किमर्थं माम् न उपसर्पसि? पुत्रकामः तव पिता अङ्गिराः मुनिः पूर्वं माम् आराध्य, घोरं तपः कृत्वा, त्वां अप्राप्यते। तस्य तपसा त्वं अल्पमात्रेण शक्तिसम्पन्नः जातः; अहं त्वां महर्षिं आत्मस्थं अनन्तवीर्यं इति उक्तवान्। अन्यः कः, यो न प्रजापतेः अपत्यं, योगमार्गेण एकस्मिन्समुद्रे क्रीडन्तं मां द्रष्टुं धैर्यं कुर्यात्?" एवं भगवतः वचनं श्रुत्वा, मार्कण्डेयः महातपाः, हृष्टवदनः, विस्मयान्वितनेत्रः, कृताञ्जलिः शिरसि प्रणम्य स्थितः। स्वनामगोत्रं चोक्त्वा, दीर्घायुषा, लोके पूजितः, भगवन्तं भक्त्या प्रणम्य, सः उवाच। "तव एषा माया यथार्थतः ज्ञातुम् इच्छामि, अघभग, कथं त्वं एकस्मिन्समुद्रे बालरूपे स्थितः? केन नाम्ना त्वं लोके विख्यातः, भगवन्? अहं त्वां चिन्तयामि, महात्मन्—कः अन्यः स्थिरः भवितुं योग्यः?" भगवान् उवाच—"अहं नारायणः, हे ब्राह्मण, सर्वभूतविनाशकः; सहस्रशीर्षा इति च ये नामानि, तैरेव विख्यातः। अहं सूर्यसङ्काशः पुरुषः, ब्रह्मयज्ञः, अग्निः हविःवाहनः, अमृतापः प्रभुः च। इन्द्रस्थानं गच्छन् अहं शक्रः, वर्षाणां संवत्सरः, युगस्य योगी, युगान्तपरिवर्तकः च। अहं सर्वभूतानि, सर्वदेवताः; सर्पेषु शेषः, पक्षिषु तक्षकः। अहं कालरूपः मृत्युः, सर्वभूतानां, लोकानां च; अहं धर्मः, अहं तपः, सर्वाश्रमिणां च। सर्वाः दिव्यनद्यः, क्षीरसागरः, महोदधिः, यत् परं सत्यम्, तदहमेव प्रजापतिः। अहं सांख्यं, अहं योगः, स परः स्थानम्; अहं पूजा, अहं यज्ञः, ज्ञानाधिपतिः च। अहं ज्योतिः, अहं वायुः, अहं पृथिवी, अहं व्योम; अहं आपः, अहं समुद्रः, तारा, दिशः दश च। अहं वर्षम्, अहं चन्द्रः, अहं मेघः, अहं सूर्यः; क्षीरसागरे अहं स्थितः, समुद्रे वह्निरूपेण च। भूतवाहनः अग्निरूपेण, आपः पिबामि; अहं सनातनः, परः, परमगतिरेव च। भूतभविष्यद्भवतां कारणम् अहमेव; यत् पश्यसि, हे मुनि, यत् शृणोषि, तस्यापि। यत् अस्मिन्लोके अनुभवसि, तत् सर्वं माम् एव स्मर; जगत् मया पूर्वं सृष्टम्, अद्यापि सृज्यते—मां पश्य। प्रतियुगे, हे मार्कण्डेय, अहं जगत्सर्वं सृजामि; सर्वमिदं, यथार्थतः, विद्धि मार्कण्डेय।" एवं भगवतः वचनानि श्रुत्वा, महर्षिः मार्कण्डेयः भगवन्तं पुनः पुनः प्रणम्य, तस्य अद्भुतमायां, स्वरूपं च, हर्षविस्मयसमन्वितः उपलभत।