शृणुत, भो ब्राह्मणाः, अद्भुतं तद्वृत्तान्तं यदेकदा समुद्रस्य प्राचीनसलिलशयने भगवान् एकाकी शयानेन संपन्नमासीत्, येन मर्कण्डेयस्य कुतूहलम् उत्पन्नम्। तदा स महर्षिः भगवता निग्लितः, तस्य उदरे सहस्रसंवत्सराणि स्वतेजसा जीवन् स्थितवान्। स मुनिः तत्र तत्र पवित्रतीर्थानि, मुनिवासान्, देवालयांश्च विचरन्, पृथिव्याः सर्वाणि पुण्यस्थलानि सन्दर्शयामास। स बहून् देशान्, राज्यानि, पुरातनानि विविधस्थानानि च दृष्टवान्, यत्र स्वाध्याययज्ञनिष्ठा, शान्ताः, घोरतपस्यो विहरन्ति स्म। एवं भ्रमन् मर्कण्डेयः शनैः भगवतः मुखात् निर्गतः, किन्तु तदा स आत्मानं न अवगच्छत्, भगवन्मायया मोहितः। स मुखाद्विनिष्क्रान्तः समग्रं जगत् तमसा आच्छन्नं, प्रलयसलिलमध्यगतं च दृष्टवान्। तत्र तस्य हृदि तीव्रभीतिर्जाता, स्वजीविते सन्देहः, देवदर्शनानन्देन परमाश्चर्येण च पूर्णः अभवत्। स प्राञ्जलिः स्थित्वा चिन्तयामास—किमेतन्मम, मोहः किल, उत स्वप्नदर्शनम् इति। इदानीं तु अन्यापि अवस्थाऽस्ति, यथा मया विचिन्तितम्—एवं दुःखं लोके, न युक्तम्, न च सत्यम्, न च मम योग्यं। चन्द्रसूर्यौ वातेन नष्टौ, पर्वतानि अपि भूमेः विलीनानि—किमिदं जगत् इति स चिन्तयन् शङ्कायुक्तः स्थितः। तत्र स एकं पुरुषं पर्वतसमानं शयानं अपश्यत्, यस्य अर्धं शरीरं सलिले निमग्नम्, मेघमिव समुद्रे। स पुरुषः स्वतेजसा सूर्यवत् दीप्तमानः, रात्रौ जाग्रदिव प्रकाशमानः, स्वप्रभया विलसन् दृष्टः। स मुनिः विस्मितः विचारयामास—कोऽयं देवदर्शनायागतः? तस्मिन्नेव क्षणे मुनिः पुनः तस्य उदरे प्रविष्टः। तत्र प्रविश्य मर्कण्डेयः महदाश्चर्यं समनुभूय, पुनः स्वप्नदर्शनमेव इति अवगच्छ। यथापूर्वं स पृथिवीं पुनः सन्दर्शयामास, तीर्थैः पवित्रैः, मुनिवासैः च युक्ताम्। तत्र स शतानि ऋत्विजां ददर्श, ये देवगर्भे वसन्तः यज्ञसमाप्ताः, दक्षिणालाभिनः, यजमानैः स्वकर्मभिः सह। सर्वे वर्णाः, ब्राह्मणमुख्याः, सदाचारस्थिताः; चतुराश्रमाः यथोक्तं व्यवस्थिताः। एवं शताधिकवर्षाणि मर्कण्डेयः पृथिवीं विचरन्, उदरे किञ्चित् न पश्यन् स्थितवान्। कस्मिंश्चित् काले स पुनः मुखात् निर्गत्य, एकं वटपत्रे शयानं बालकं दृष्टवान्। तस्य एकस्मिन्नेव सलिलार्णवे, नभसि तिमिरेण आच्छन्ने, बालकः निर्भयः क्रीडन्, सर्वजनशून्ये लोके दृष्टः। स मुनिः विस्मयकुतूहलयुतः, सूर्यसमानदीप्तिं बालकं साक्षात् द्रष्टुं न शशाक। स जलान्तिके स्थित्वा चिन्तयामास—एतदेव पूर्वं दृष्टमिति, देवमायामेत्यपि सन्देहं चकार। तत्रैव तस्मिन्सलिलाम्भोधौ मर्कण्डेयः विस्मितः, भयाकुलदृष्टिः, क्लेशवशात् प्लवनं चकार। तदा भगवान् परमपुरुषः तमुवाच—स्वागतम् वत्स योगयुक्त, मेघनिःस्वनसदृशया वाचा। मा भैः वत्स, न किञ्चिद् भीतव्यम्, इति तमाह भगवान्। तदा स मुनिः श्रान्तः क्लिष्टः, तम् बालकम् उद्दिश्य प्रष्टुम् आरब्धवान्। कः मां नाम्ना सम्बोधयति, मम तपस्युपेक्षया, मम दिव्यसहस्रवर्षीयतपसा, वयसा च प्रतिस्पर्धते इति। एष तव व्यवहारो न युक्तः, नापि देवेषु, न च मम; ब्रह्मा अपि, देवेश्वरः, दीर्घायुष्यमपि, मम प्रति न तथा भाषते। कः तादृशं भीतिं दृष्ट्वा, मम कृते प्राणान् जह्यात्? को वा मां मर्कण्डेयमिति सम्बोध्य मृत्युम् अवेक्षितुम् इच्छेत्? इत्येवं कोपयुक्तः स मुनिः उक्तवान्, तदा श्रीमद् मधुसूदनः तं पुनः तद्वद् सम्बोध्य प्रोवाच। अहं तव जनकः वत्स, हृषीकेशः, तव गुरुः, प्राचीव प्राणदः; किमर्थं माम् नोपसर्पसि? पुत्रकामः तव जनकः महर्षिः अङ्गिराः पूर्वं मां तपसा पूजितवान्। तेन घोरतपसा त्वं अप्रमेयतेजाः प्राप्तः; अहं त्वां महर्षिं, आत्मस्थितं, अनन्तवीर्यं च घोषितवान्। कोऽन्योऽस्ति यो न प्रजापतिसुतः, स मां एकस्मिन्सलिलार्णवे योगपथे क्रीडन्तम् अवलोकयितुं धैर्यं कुर्यात्? तदा मर्कण्डेयः महातपाः, हर्षपूर्णमुखः, विस्मयान्वितनेत्रः, प्रणम्य कृताञ्जलिः स्थितवान्। नामग्रामं चोक्त्वा, दीर्घायुष्मान्, लोके पूजितः, भक्त्या भगवन्तं प्रणम्य स्थितवान्। ततः स प्राह—वाञ्छामि भगवन्, तव एषा माया यथार्थतया ज्ञातुम्, येन त्वं एकस्मिन्सलिलार्णवे बालरूपे स्थितः। भगवन्, केन नाम्ना त्वं लोके प्रसिद्धः? त्वामेव चिन्तयामि, महात्मानं; कोऽन्यः स्थातुं योग्यः? भगवानुवाच—नारायणोऽहम् ब्राह्मण, सर्वभूतविनाशकः; सहस्रशीर्षा नामभिः तैरेव विख्यातः। अहं सूर्यवर्णः पुरुषः, ब्रह्मयज्ञः; अग्निः, हविर्भुक्, अपां च अक्षरपतिः। इन्द्रपदे अहं शक्रः, वर्षाणां संवत्सरः; युगस्य योगी, युगान्ते प्रवर्तकः च। एवं स भगवान् मर्कण्डेयमुनये तदद्भुतं मायावैभवं प्रकटयामास, तेन स मुनिः भगवतः महिम्ना हर्षविस्मयसमन्वितः अभवत्।