भगवान् तमसावृतः स्वस्वरूपं प्रकाशयामास। तदा यत्र मनः शुद्धौ प्रतिष्ठाप्यते तत्रैव सत्यमस्ति, न तु असत्यम्। एषा या परा विद्या पूर्वमेवास्ति, सा ब्रह्मणा रहस्यमिव आरण्यकेषु शास्त्रेषु उक्ता, या चोपनिषदां शिक्षायाम् स्मर्यते। यः पुरुषः यज्ञ इति कथ्यते, स एव परमोऽस्ति; यः चान्यः पुरुषः, सः अपि स एव परमः पुरुषः इति निगद्यते। य एव ब्राह्मणाः यज्ञकर्माणि कुर्वन्ति, ये च ऋत्विजः स्मृताः, सर्वेऽपि ते आदौ तस्मात् एव समुत्पन्नाः। श्रुणु, कथं ते यज्ञेभ्यः समुत्पन्नाः। भगवतः मुखात् आदौ ब्रह्माणं ससर्ज, ततः सामगं च, होतारं च, बाहुभ्यां च अध्वर्युं। ब्रह्मणः मुखात् ब्राह्मणं, प्रस्तोतारं च सर्वथा ससर्ज; पृष्ठतः मित्रावरुणौ, प्रतिप्रस्तोतारं च। उदरात् प्रतिहार्तारं च, पौतारं च, ऊरुभ्यां अच्छावाकं, जानुभ्यां नेष्टारं च ससर्ज। हस्ताभ्यां अग्नीध्रं, जानुभ्यां सुब्रह्मण्यं, पादाभ्यां ग्रावस्तुतं, यजुर्वेदस्य उन्नेतारं च ससर्ज। एवं भगवाञ्छ्रीमान् जगन्नाथः एतान् षोडश ऋत्विजः, सर्वयज्ञानां प्रख्यातारः, ससर्ज। अयं यः पुरुषः यज्ञसंज्ञकः सः वेदात्मा एव, सर्वे वेदाः, वेदाङ्गानि, उपनिषदः, विधयश्च तस्मात् एव निर्मिताः। अथ हे ब्राह्मणाः, तं अद्भुतं वृत्तान्तं शृणुत, यः कदाचित् अभवत्, यदा स एकः एव आद्ये सागरे शयाने निद्राम् आससाद, यः मर्कण्डेयस्य कौतूहलं जनयामास। भगवता निगीर्णः स महर्षिः सहस्राणि वर्षाणि तस्य उदरे स्थित्वा, स्वतेजसा एव जीवितः। स पृथिव्याः तीर्थानि, पुण्यानि आश्रमपदानि, देवायतनानि च विचचार। स बहूनि देशान्, राज्यानि, प्राचीनानि, विविधानि च स्थानानि ददर्श, यत्र वेदाध्ययनं, हवनं, शमश्च, घोरं च तपः प्रचलितम्। ततः शनैः मुखात् निष्क्रान्तः मर्कण्डेयः स्वात्मानं नाजानात्, देवमायया विमूढः। मुखात् निर्गत्य सः समग्रं जगत् तमसावृतम् आद्ये सागरे ददर्श। तत्र तस्य तीव्रं भयम् उत्पन्नम्, स्वजीविते सन्देहः अभवत्; देवदर्शनात् हृष्टः, परमाश्चर्येण पूरितः। स अञ्जलिं कृत्वा चिन्तयामास, “किं मे एषा विप्रलब्धिः? किमिदं स्वप्नदर्शनं वा?” इति। सः मन्यते—“अन्यथा अपि स्थितिः स्याद्; यतो दुःखमिदं लोके न युक्तम्, न च सत्यम् अर्हति।” चन्द्रसूर्यौ अनिलेन नष्टौ, पर्वतान् भूमौ अदृश्यान् दृष्ट्वा, “किमिदं जगत्?” इति चिन्तयन्, चिन्तायाम् एव स्थितः। तत्र सः पुरुषं ददर्श, गिरीव महान्तं, शयानम्, अर्धं शरीरस्य जलमग्नम्, मेघमिव सागरे। सः स्वतेजसा दीप्तिमानिव, सूर्यः गवां युक्तः इव, रात्रौ जागरूक इव, स्वप्रभया प्रकाशमानः। विस्मितः सः चिन्तयामास—“कस्त्वं, यो देवदर्शनाय आगतः?” इत्येवम्। तदा स महर्षिः पुनः उदरे प्रविष्टः। पुनः उदरे प्रविश्य, मर्कण्डेयः महदाश्चर्यं प्राप, तं स्वप्नदर्शनमिव पुनः अपि अज्ञासीत्। यथापूर्वं, सः पृथिवीं विचचार, पूतसलिलां, नानाश्रमयुक्ताम्। तत्र शतानि ऋत्विजां पश्यन्, दिव्यगर्भे स्थितान्, यज्ञकृत्यान्, दक्षिणाप्राप्तान्, यजमानैः सहितान्। सर्वे वर्णाः, ब्राह्मणमुख्याः, सदाचारस्थिताः, चत्वारः आश्रमाः यथोक्तं तत्र व्यवस्थिताः। एवं शतेन वर्षाणामधिकं कालं, मर्कण्डेयः पृथिवीं विचरन्, उदरे किंचिदपि न ददर्श। तदा कदाचित्, सः पुनः मुखात् निर्गत्य, एकं बालकं वटपत्रे शयानं ददर्श। तस्यैव एकस्मिन् सागरे, नभः प्रावृत्तमिव, बालकः निःशङ्कः, सर्वप्राणिविहीनं जगत् मध्ये क्रीडति। स महर्षिः, आश्चर्ययुक्तः, कौतूहलसमन्वितः, तं सूर्यसमप्रभं बालकं प्रत्यक्षं द्रष्टुं न शशाक। तटस्थः जलस्य समीपे स्थित्वा, “एतदेव पूर्वं दृष्टम्,” इति चिन्तयामास, देवमायामिति शङ्काम् अकरोत्। तत्र तस्मिन् गम्भीरसलिले, मर्कण्डेयः विस्मितः, तर्षेण पीडितः, भीतनेत्रः, तर्तुम् आरब्धवान्। तदा भगवाञ्छ्रीमान् पुरुषोत्तमः तं संबोधितवान्—“स्वागतम्, वत्स, योगयुक्त,” इति मेघनादेन वाचा। “मा भैः वत्स, नैव किञ्चिद् भीतव्यमस्ति। मम समीपं आगच्छ,” इति भगवान् उक्तवान्। तदा मर्कण्डेयः, क्लान्तः, दुःखितः, तं बालकं प्रत्युवाच। “कः माम् नाम्ना आह्वयति? मम तपः निन्दन्, मम दिव्यं सहस्रवर्षीयं तपश्च, वृद्धत्वं च, तदपि अवज्ञाय?” इति। “नैतादृशी वृत्तिः देवेषु अपि युक्ता, न मम अपि; ब्रह्मापि, देवेश्वरः, दीर्घायुषापि, न एवं मां भाषते।” “कः, एतादृशं भयम् अनुभूय, मम कृते प्राणान् त्यजेत्? कः, मम नाम उच्चार्य, मृत्युम् इच्छेत् द्रष्टुम्?” एवं क्रुद्धः उक्त्वा, मर्कण्डेयमहर्षिः, भगवतः माधुसूदनस्य तेनैव प्रकारेण पुनः सम्बोधनं श्रुत्वा। सः उवाच—“अहं तव पिताऽस्मि, वत्स, हृषीकेशः, तव गुरुश्च, प्राचीनः प्राणदः; किमर्थं मम समीपं न आगच्छसि?