यदा सूक्ष्मलोकः आवृतः सञ्जातः, सूर्यः वायुः आकाशः च लीनाः, तदा महात्मानः अपि अनन्तवीर्यस्य भगवानं प्रविश्य गताः। भगवतः स्ववीर्येण समुद्राः अपि शोषिताः, सर्वाणि भूतरूपाणि दग्धानि प्लावितानि च, तदा केवलं सनातनः एकाकी शय्यां उपगच्छति। सः अनादिरूपं धृत्वा, अपरिमितबलः योगी योगस्थितः, एकमेकं वारिसमुद्रं व्याप्य शय्यां उपगच्छति। बहूनि सहस्रयुगानि तस्य वारिसमुद्रे, न कश्चन तं जानाति—न साक्षात् नापि अप्रकटः। कः एषः पुरुषः? कः तस्य योगः? कः योगधारी? कियत्कालं एकसमुद्रं धृत्वा भगवान् स्थितः? न कश्चन वेत्ति यत् भगवन् किम् करिष्यति। न तत्र दृष्टा, न गतिः, न ज्ञाता, न कोऽपि तस्य अतिरिक्तः; न किमपि ज्ञातं तस्माद् देवश्रेष्ठात् अन्यत्। आकाशं भूमिं वायूं वारि च शमयित्वा, प्रकाशकः, प्रजापति, लोकधारकः, देवेशः, पितामहः, वेदाश्रयः, महर्षिः च पुनः शय्यां इच्छति। एवं सर्वं एकसमुद्रं जातं, तदा तेजस्वी नारायणः पृथिवीं वारिणा आच्छाद्य, हंसस्वरूपे शय्यां उपगच्छति। महतमः मध्ये, महासमुद्रस्य विस्तारः मध्ये, निर्मलः, महाबलः, अव्ययः ब्रह्मा ज्ञायते। भगवान् तमसा आच्छन्नः, स्वं स्वरूपं प्रकाशयामास; शुद्धचित्तं स्थापयन्, यत्र तदस्ति, तत्र सत्यम्, नासत्यम्। तत् परमज्ञानं, यथार्थरूपेण, यद् पूर्वं आसीत्, ब्रह्मणा वनग्रन्थेषु गुह्यं उक्तं, उपनिषद्-विद्या स्मृता। यज्ञः पुरुषः इति कथ्यते; यत् परमं, यः अन्यः 'पुरुषः' इति उच्यते—सः एव परमपुरुषः। ये ब्राह्मणाः यज्ञं कुर्वन्ति, ये याजकाः स्मृताः, सर्वे तस्य आदौ उत्पन्नाः; यज्ञात् तेषां उत्पत्तिं शृणु। भगवान् मुखात् ब्रह्मणं प्रथमं सृजति, सामगं, होतारं, अध्वर्युं च बाहुभ्यः। ब्रह्मणः मुखात् ब्राह्मणं पुरोहितं, प्रस्तोतारं सर्वथा; पृष्ठात् मित्रं वरुणं च, प्रतिप्रस्तोतारं च। उदरात् प्रतिहार्तरं पौतारं च सृजति, उरुभ्यः अच्छावाकं, जानुभ्यः नेष्टारं च। हस्तात् अग्निध्रं, जानुभ्यः सुब्रह्मण्यं, पादात् ग्रावस्तुतं, यजुर्वेदस्य उननेत्रं च। एवं भगवन्, जगन्नायकः, एतान् षोडश मुख्य याजकान्, सर्वयज्ञप्रवक्तारान् सृजति। यज्ञरूपः पुरुषः वेदमयः; सर्वे वेदाः, शाखाः, उपनिषदः, कर्माणि, तस्माद् सृजितानि। अथ ब्राह्मणाः, शृणुत, अद्भुतं यद् एकदा अभवत्, यदा सः आदिसमुद्रे एकाकी शय्यां उपगच्छति, यत् मर्कण्डेयस्य कुतूहलम् उत्पन्नम्। भगवता निगीर्णः, महर्षिः तस्य उदरे सहस्रवर्षाणि स्थित्वा, तस्य तेजसा जीवितः। सः पृथिव्याः तीर्थानि विचरन्, पुण्याश्रमं देवालयं च प्रविशन्। सः बहून् देशान्, राज्यानि, प्राचीनानि विविधस्थानानि अपश्यत्, जपयज्ञनिष्ठानि, शान्तानि, तपःपरायणानि। ततः शनैः मुखात् निष्क्रान्तः मर्कण्डेयः स्वं न अपजानात्, भगवतो मायया मोहितः। मुखात् निष्क्रान्तः, मर्कण्डेयः आदिसमुद्रे सर्वं जगत् तमसा आच्छादितं अपश्यत्। तस्य तीव्रभीतिर्जाता, जीवितस्य सन्देहः; देवदर्शनात् हृष्टः, परमाश्चर्येण पूर्णः। अञ्जलिं कृत्वा, मर्कण्डेयः चिन्तयामास—'किम् एष मम? किम् मोहः, वा स्वप्नदर्शनं किम्?' इति। सः मन्यते—'अन्यः भावः तेषां सम्भवति; यथा मया विचिन्तितम्। यतः एतादृशी दुःखमयी स्थितिः, न उचितम्, न वास्तविकम्, नार्हिता।' चन्द्रसूर्यौ वायोः लीनौ, पर्वतान् भूमौ लीनान् अपश्यत्; 'किम् एष जगत्?' इति चिन्तयन्, सः शङ्कितः स्थितः। सः एकं पुरुषं अपश्यत्, पर्वतसमं, शय्यां उपगच्छन्तम्—अर्धं शरीरं वारिसंलग्नम्, मेघवत् समुद्रे। सः तेजसा दीप्तमान्, सूर्यवत्, रात्रौ जाग्रदिव, स्वतेजसा प्रकाशितः। आश्चर्येण, मर्कण्डेयः चिन्तयामास—'कः त्वं, यः देवदर्शनाय आगतः?' तस्मात् क्षणे, सः महर्षिः पुनः उदरे प्रविष्टः। पुनः उदरे प्रविश्य, मर्कण्डेयः अत्याश्चर्येण पूर्णः, पुनः स्वप्नदर्शनेन तं अनुभवति। यथापूर्वं, सः पृथिवीं विचरति, यथापूर्वं तीर्थैः, विविधाश्रमैः पूर्णाम्। सः शतशः याजकान्, दिव्यगर्भे स्थितान् अपश्यत्, ये यज्ञं सम्पन्नं, दक्षिणां प्राप्तां, याजकान् कर्मणि च। सर्वे वर्णाः, ब्राह्मणपुरस्कृताः, सुष्ठु आचारस्थिताः; चतुर्वर्णाश्रमाः, यथा पूर्वं उक्तं, सम्यक् आचरिताः। एवं शतवर्षाधिकं, मर्कण्डेयः पृथिवीं विचरन्, उदरे किमपि न अपश्यत्। ततः कालेन, पुनः मुखात् निष्क्रान्तः, एकं बालकं वटपत्रे शय्यां उपगच्छन्तं अपश्यत्। एवमेव, एकवारिसमुद्रे, आकाशं तिमिराच्छन्नम्, बालः सर्वभूतविहीनजगति, निःशङ्कः क्रीडति।