रसस्य जिह्वायाश्च सलिलगुणाश्च, रूपदर्शनयोः च तेजसि स्थिताः गुणाः, स्पर्शश्वासगमनानि च वायौ, शब्दश्रोत्राकाशगुणाश्च व्योमनि प्रतिष्ठिताः। एकस्मिन्मुहूर्ते भगवान् जगतो मोहं—मनः, बुद्धिं, क्षेत्रज्ञं च—यथाश्रुतं, विनाशयामास। ततः स उत्तमः परमेश्वरः हृषीकेशः शरणं प्रपन्नैः उपगतः, तदा भगवतः किरणैः परिवृतः आसीत्। वृक्षशाखासु शरणं प्राप्नुवत्सु, वायुनाऽभिहतासु तासु, तेषां परस्परसंघर्षेण अग्निः उत्पन्नः, शतधा ज्वलति स्म। ततः स प्रलयकालाग्निः सर्वमावृत्य, पर्वतान्, वृक्षान्, लतान्, गुल्मान्, तृणानि च दग्ध्वा सर्वं भस्मसात्कृतवान्। ततः सर्वलोकान् भस्मीभूतान् कृत्वा, हरिः लोकाचार्यः तान् स्वकर्मणा शान्तिम् अपादयत्। तदा महाबलः कृष्णः सहस्रधा वर्षरूपं धारयन्, दिव्यतोयेन होमं कृत्वा, पृथिवीं तर्पयामास। अनन्तरं शुद्धस्निग्धमङ्गलपवित्रं क्षीरसदृशं जलं प्रवाहितं, पृथिवी परमशान्तिम् अवाप। तस्मिन्प्रवाहितवारिणा आवृत्या, पृथिवी एकमहोदधिरिव जाताऽजीवलोकेन रहिता। तदा महात्मानः अपि तं अनन्तवीर्यं प्रभुं प्रविश्य, सूक्ष्मे लोके संवृत्य, सूर्यवाय्वाकाशनष्टे, लीनाः अभवन्। स्वशक्त्या सागरानपि शोषयित्वा, सर्वभूतानि दग्ध्वा प्लावयित्वा च, स नित्यः केवलः शेषशायी बभूव। स्वपुरातनरूपं धारयन्, अनन्तबलः योगी योगस्थितः, एकस्मिन्सलिलसागरे व्याप्तः शेषशायी निद्रां ययौ। बहुसहस्रयुगपर्यन्तं तस्मिन्नेव सलिलसागरे, न कश्चिद् तं अव्यक्तं व्यक्तं वा वेदितुं शक्नोति। कः स पुरुषः? किमस्य योगः? कः योगधारी? कियद् वा कालं एकसागरस्थितिं भगवान् धारयति? न कश्चिद् वेद यत्करिष्यति भगवतः। नास्ति तत्र द्रष्टा, गन्ता, वेत्ता, अन्यो वा कश्चन; स एव देवश्रेष्ठः साक्षात् ज्ञेयः, अन्यत् किञ्चिदपि नास्ति। आकाशपृथिवीवाय्वापः प्रकाशकः, प्रजापतिः, लोकधारकः, देवेशः, पितामहः, वेदायतनं, महर्षिः—एतान् सर्वान् शमयित्वा, पुनः शयनायोपजगाम। एवं सर्वे एकस्मिन्सागरे जाते, प्रभास्वरः भगवान् नारायणः, पृथिवीं जलैः आवृत्य, हंसस्वरूपे शयने स्थितः। तस्मिन्महातमसि, महोदधौ, तत् निर्मलमहदक्षयब्रह्म प्रसिद्धम्। भगवान् तमसा आवृतः स्वं स्वरूपं प्रकाशयामास; शुद्धचित्ते तत्र सत्यमेव, न तु असत्यम्। सा परा विद्या, या पूर्वम् आसीत्, या ब्रह्मणा गूढा अरण्ये उपनिषत्सु स्मृताऽध्यायिता। यः पुरुषः यज्ञरूपः, स एव परः; यत् परं स्मृतं, यश्चान्यः पुरुषः, स एव परमेष्ठीति कथ्यते। ये ब्राह्मणाः यजन्ति, ये च ऋत्विजः, सर्वे ते तस्मादादौ उत्पन्नाः; तान् यज्ञेभ्यः कथयामि। भगवतः मुखात् ब्राह्मणः प्रथमः सृष्टः, सामगः, होतृः, भुजाभ्यां च अध्वर्युश्च। ब्रह्मणः मुखात् ब्राह्मणः, प्रस्तोता, पृष्ठतः मित्रावरुणौ, प्रतिप्रस्तोता च। उदरात् प्रतिहार्तृपोतृ, ऊरुभ्यां अच्चावाकः, जानुभ्यां नेष्टा। हस्ताभ्यां अग्नीध्रः, जानुभ्यां सुब्रह्मण्यः, पादाभ्यां ग्रावस्तुत्, उन्नेता च। एवं भगवान् लोकनाथः, एतान् षोडश यज्ञकर्तृऋत्विजः सृष्ट्वा, सर्वयज्ञानां प्रवक्तारः कृतवान्। एष एव पुरुषो यज्ञरूपः, वेदमयः; सर्वे वेदाः, सहाङ्गोपनिषद्भिः, तस्मादेव निर्मिताः। शृण्वन्तु ब्राह्मणाः, अद्भुतं चरितं यत् कदाचित् अभवत्, यदा भगवान् आदिसागरे एकाकी शयितः, मार्कण्डेयस्य कौतूहलं जनयन्। स महर्षिः भगवता निगीर्णः, तस्य तेजसा संवर्त्यमानः, सहस्रवर्षाणि तत्र निवसन्। स पृथिव्यां तीर्थानि चरन्, पुण्याश्रमदेवायतनानि प्रविश्य, अनेकानि देशराज्यानि, प्राचीनानि विविधानि च दृष्ट्वा, स्वाध्याययज्ञनिष्ठान्, शान्तान्, तपोनिष्ठांश्च अपश्यत्। ततः शनैः भगवन्मुखात् निष्क्रान्तः मार्कण्डेयः, स्वमात्मानं नाजानात्, दिव्यया मायया मोहितः। स मुखात् निर्गत्य, सर्वं जगत् तमसा आच्छन्नं, आदिसागरे स्थितं दृष्टवान्। तत्र तस्य तीव्रभीः उत्पन्ना, आत्मनः निश्चयं नLebh, देवदर्शनानन्देन परमविस्मितः अभवत्। स प्राञ्जलिः स्थित्वा, चिन्तया व्याकुलः, मनसि विचिन्तयामास—"किमेतन्मम? किमिदं भ्रमो वा, स्वप्नदर्शनं वा?" इति। अन्योऽपि भावो संभवति, यथा मया चिन्तितम्; यतो दुःखमिदं लोके, अयुक्तं सत्यं च, न युक्तमर्हति। चन्द्रसूर्यौ वायौ नष्टौ, पर्वतान् पृथिव्यां अदृष्ट्वा, "किमिदं लोकविज्ञानम्?" इति चिन्तयन्, स चिन्तायामेव स्थितः।