चतुर्थस्य तु न पुनः किञ्चिदपि कर्म विधीयते; स तु ततः पितृभावं प्राप्य पूर्णतृप्तिम् आप्नोति। स चाग्निष्वात्तादिषु मध्ये स्थितिं लभते, परममृतत्वं च गच्छति; स पिण्डीकरणानन्तरं तस्मै किञ्चिदपि दातव्यं नास्ति। तदा तु सः तेषु एव पितृषु प्रतिष्ठितः सन् तदर्पणं लभते, तस्मात् प्रभृति ग्रहणकालेषु चान्येषु पर्वेषु च तस्य स्थानान्तरणं भवति। यः मृत्युदिने त्रिभिः पिण्डैः श्राद्धं करोति, स एकपिण्डश्राद्धं परित्यज्य तदहः एव तं विधिं सम्पादयति। स एव नित्यं पितृघ्नः मातृभ्रातृविनाशकश्च भवति; यः मृत्युदिने पाक्षिकश्राद्धं करोति, स अधः अधः पतति। यदा तु प्रेताः मिश्रिताः भवन्ति, तदा सङ्करः जायते; तस्मात् प्रतिवर्षं एकपिण्डश्राद्धमेव कार्यम्। यः निरसूयः प्रेताय संवत्सरमन्नयुक्तं कुम्भं ददाति, स अश्वमेधफलमवाप्नोति। श्राद्धपूर्वकं यः कर्मकुशलः पुरुषः सम्पादयति, स यथाविधि होमं कृत्वा पिण्डदानं च कुर्यात्। यदा पिण्डीकरणे पितुः त्रिसम्बन्धः पूर्णः स्यात्, तदा स कालान्तरात् बन्धनात् विमुच्यते। विमुक्तोऽपि सः कुशशुद्ध्या शेषभोग्यं लभते; चतुर्थात् आरभ्य ये पिण्डभागिनः, ते शेषभाजः; सप्तमः तु पिण्डदायकः—एष सम्बन्धः सप्तपुरुषान्तः। कथं पिण्डोदकादिः इह दत्तं पितृलोकं गच्छति? कः तत्र साधनं कथ्यते? यदि द्विजः मृत्युञ्जिह्वा भुङ्क्ते, अथवा वह्नौ हुतं भवति, कथं तद् शुभाशुभं प्रेतान् प्राप्नोति? श्रुतिः वदति—वासवः पितरः, रुद्राः पितामहाः, तैः सह आदित्याः च। पितृणां नामगोत्रेण पक्ताहुति: सम्प्राप्यते; श्राद्धमन्त्राः श्रद्धा च परमया भक्त्या योजनीयाः। अग्निष्वात्तादयः तेषां अधिपतयः प्रतिष्ठिताः; ये पितरः अन्येषु योनिषु प्रविष्टाः, तेऽपि नामगोत्रकालदेशैः सम्प्राप्यन्ते। ते तु तदन्नं तद्रूपिणः भूताः सन्तः भुञ्जते; यदि पिता पुण्यकर्मणा देवत्वं प्राप्तवान्, तदा तदन्नं तस्य दिव्यं अमृतरसं भवति, देवत्वेऽपि तं अनुसरति; असुरत्वे तद् भोगरूपं, पशुत्वे तृणरूपं, सर्पत्वे वायुरूपेण, यक्षत्वे पेयरूपेण, राक्षसत्वे मांसत्वेन, दानवताम् प्राप्ते मायारूपेण, प्रेतभावे रुधिरोदकरूपेण, मानुषत्वे विविधान्नपानरसेन परिणमति। एवमेव, भोगः—रमणशक्तिः, स्त्रियः—प्रियत्वम्, अन्नं—भोजनशक्तिः, दानं—वित्तत्यागशक्तिः, रूपं आरोग्यं च—सौन्दर्यस्वास्थ्ये, श्रद्धा—पुष्परूपा, ब्रह्मसाक्षात्कारः—फलरूपः, दीर्घायुः, पुत्राः, धनं, विद्या, स्वर्गः, मोक्षः, सुखं च। तृप्ताः पितरः नराणां राजत्वं प्रयच्छन्ति; प्राचीनकाले कौशिकपुत्राः पञ्चसंयोगेन मोक्षं प्राप्य विष्णोः परं पदं जग्मुः इति श्रूयते। कथं कौशिकपुत्राः परमं योगं प्राप्नुवन्? पञ्चसंयोगेन कथं कर्मक्षयः स्यात्? कुरुक्षेत्रे धर्मात्मा महर्षिः कौशिकः नामासीद्; तस्य सप्तपुत्राणां नामानि कर्माणि च शृणु। श्वसृपः, क्रोधनः, हिंस्रः, पिशुनः, कविः, वाग्दुष्टः, पितृवर्तिन् च—एते सप्त गर्गस्य शिष्याः अभवन्। यदा तेषां पिता दिवंगतः, तदा महद् दुर्भिक्षं जातम्; तेन सर्वे लोकाः भीताः। गर्गस्य निर्देशेन ते तापसाः अरण्ये दुहित्र्यां गवां रक्षणां कुर्वन्तः, क्षुधया पीडिताः चिन्तयामासुः—"इमां पीतां गाम् खादामः इति।" तदपि पापकर्म स्मृत्वा, कनिष्ठभ्राता अवदत्—"यदि हन्यते, तर्हि श्राद्धरूपेणैव हन्यताम्।" यदा सा श्राद्धाय नियोज्यते, तदा सा गुञ्जती—"न करिष्यामि, पापमेतत्।" तथापि पितृभक्तैः अनुज्ञाता सा तदकर्म अकुरुत। स तु एकचित्तः श्राद्धं कृत्वा, पुनः तस्यै दत्वा, द्वौ भ्रातरौ देवद्विजौ कृत्वा, क्रमेण त्रयः पित्रेऽपि दत्तवन्। एवं यथाक्रमं एकं अतिथिं कृत्वा, स्वयमेव श्राद्धकर्ता मन्त्रैः पितरं स्मृत्वा भक्त्या तदकर्म अकुरुत। गाव्यभावेऽपि, वत्सोऽप्याचार्याय दत्तः; या गौः व्याघ्रेण हता, तस्याः वत्सः स्वीकृत इति। एवं सा गौः भुक्ता, किन्तु ते सप्त तापसाः वेदबलाश्रया: तस्मिन् क्रूरे कर्मणि निर्भयाः आसन्। अनन्तरं, कालवेगेन ते मृगयवः दशपुरे जाताः; तेषां पूर्वजन्मस्मरणं, पितृभक्त्या चित्तं, जातम्। तेन क्रूरेण कर्मणा श्राद्धरूपेण कृतम्, ते श्वपचगृहे जाताः, क्रूरकर्माणः। पितृमहात्म्येन तु ते पूर्वस्मृतयः जाताः; वैराग्ययोगेन पुनः उपवासं कुर्वन्तः। ते सप्त जना: स्मृतिसम्पन्नाः कालञ्जरपर्वते नीलकण्ठस्य पुरतः मृगत्वं प्राप्य, पितृभक्त्या प्रेरिताः। तत्रापि ज्ञानवैराग्याभ्यां धर्मेण प्राणान् त्यक्तवन्तः, जनैः दृष्टाः, तीर्थान्ते उपवासेन। मानससरोवरस्य तीरे ते सप्त जना: चक्रवाकाः अभवन्, योगिनः नाम्ना कर्मणा च; तेषां नामानि शृणु—सुमना, कुमुदः, शुद्धः, छिद्रदर्शी, सुनेत्रकः, सुनेत्रः, अंशुमान्—एते सप्त योगविशारदाः अभवन्।