बुद्धेः मोहः, अहंकारात् मदः, कण्ठात् हर्षः, नेत्रयोः मृत्युः, हस्तमध्यात् ब्रह्मणः पुत्रः उत्पन्नः इति, हे भारत, पुराणकथायाम् उक्तम्। एते नव पुत्राः, राजन्, पुनः दशमी कन्या अपि, या 'अङ्गजा' इति प्रसिद्धा, ब्रह्मणः दशमी सन्तति इति कथ्यते। बुद्धेः मोहः उत्पद्यते इति श्रूयते; अहंकारः स्मृतः; क्रोधः च बुद्धिः च—एषां नाम्नां अर्थः कः इति प्रश्नः। सत्त्वं, रजः, तमः इति त्रयो गुणाः उद्घोषिताः; तेषां सम्यगवस्था 'सृष्टिस्वभावः' इति कथ्यते। कश्चित् 'प्रधानम्' इति, अन्ये 'अव्यक्तम्' इति; एतत् एव सृजति, परिवर्तनं च जीवेषु करोति। गुणानां विक्षेपात् त्रयः देवाः जाताः; एकं रूपम्, त्रयः विभागाः—ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वरः। विकृतप्रधानात् महत्त्वं उत्पन्नम्; यः सर्वदा 'महान्' इति ज्ञायते, सः सर्वलोकानां कारणम्। महत्त्वात् अहंकारः उत्पन्नः, यः मानवसमूहं वर्धयति; तस्मात्, पञ्चेन्द्रियाणि, यानि बुद्ध्याधीनानि, अन्यानि च कर्माधीनानि, कथ्यन्ते। श्रवणम्, स्पर्शनम्, दर्शनम्, रसना, घ्राणम्—एषाम् अनुक्रमेण; मलत्यागः, सन्तानजननम्, हस्तः, पादः, वाक्—इन्द्रियसमूहः। शब्दः, स्पर्शः, रूपम्, रसः, गन्धः—पञ्चमम्; निष्क्रमणम्, उपभोगः, ग्रहणम्, गमनम्, वाक्—एषाम् कर्माणि। एषां मनः एकादशम्, युक्तम् क्रियाबुद्धिगुणैः; सूक्ष्मेन्द्रियाणि तस्य अङ्गानि, तद् रूपम् इति विप्राः वदन्ति। सूक्ष्मतत्त्वानि यस्मिन् स्थितानि, तदेव शरीरम्; शरीरसंयोगात् जीवः 'शरीरधारी' इति विद्वद्भिः कथ्यते। मनः, सृष्टिच्छया प्रेरितम्, सृष्टिं करोति; शब्दस्य सूक्ष्मतत्त्वात् आकाशः उत्पन्नः, शब्दगुणयुक्तः। आकाशस्य विकारात् वायुः, शब्दस्पर्शगुणयुक्तः; वायौ स्पर्शस्य सूक्ष्मतत्त्वात् अग्निः जातः। अग्नेः विकारात् अग्निः त्रैगुण्ययुक्तः—शब्द, स्पर्श, रूप; अग्नेः विकारात् जलम्, राजन्, चतुर्गुणयुक्तम्। रसानां सूक्ष्मतत्त्वात् जलम्, तत्र रसगुणः प्रायः; पृथिवी, गन्धस्य सूक्ष्मतत्त्वात्, पञ्चगुणयुक्ता उत्पन्ना। सा गन्धगुणप्रायः; एषा उत्तमा बुद्धिः। एतेषु, पञ्चविंशः पुरुषः जगत् अनुभवति। ईश्वरस्य इच्छानुसारम्, जीवः अपि विद्वद्भिः वर्णितः; अतः, मानवस्य शरीरम् षड्विंशतितत्त्वयुक्तम् इति इह उक्तम्। तत्त्वात्मकत्वात्, एषा 'साङ्ख्या' इति कपिलादिभिः कथ्यते; तत्त्वानि स्थाप्य, स्रष्टा जगत् रचयामास। सृष्ट्यर्थम् सवित्रीं हृदये स्थाप्य, ब्रह्मा समाधिना स्थितः; ततः, जपन्, शुद्धशरीरं भित्त्वा, स्वस्य अर्धं स्त्रीरूपं कृतवान्, अन्यं पुरुषरूपम्; सा 'शतरूपा' इति प्रसिद्धा, 'सावित्री' अपि। हे शत्रुतापन, सा सरस्वती, गायत्री, ब्रह्माणी अपि; तदा, ब्रह्मा ताम्, स्वशरीरसम्भूताम्, पुत्रीम् इति चिन्तितवान्। तां दृष्ट्वा, भगवन् कामबाणैः विक्षिप्तः; 'अहो, रूपम्! अहो, रूपम्!' इति प्रजापतिः उवाच। तदा, वसिष्ठादयः 'भगिन्याः!' इति व्याहरन्; ब्रह्मा तु तस्याः मुखमेव अपश्यत्। पुनः पुनः 'अहो, रूपम्! अहो, रूपम्!' इति उक्त्वा, नम्रः भूत्वा, पुनः तां निरीक्ष्य। तदा सा, उत्तमवर्णा, लज्जया, पुत्राणां पुरतः, पितुः दृष्ट्याः विमुक्त्यर्थम्, परिक्रम्य। तस्मात्, दक्षिणे पाण्डुवदनम् आश्चर्ययुक्तं मुखम्, पश्चिमे हर्षयुक्तं मुखम् उत्पन्नम्। चतुर्थम्, पृष्ठे, वामे, कामबाणपीडितम्; पुनः, रागात्, अन्यदपि मुखम् समुत्पन्नम्। सा, तं रूपं गृह्य, ऊर्ध्वगता, दर्शनाकाङ्क्षया, सृष्ट्यर्थम् तपः अकरोत्। सर्वं तद्, आत्मपुत्र्याः समीपगमनकामनया, नष्टम्; तदा, तस्मै पञ्चमं मुखम् ऊर्ध्वे अभवत्, तद् भगवन् जटाभिः आवृतवान्। ततः ब्रह्मा आत्मसुतान् इत्युक्तवान्—'सर्वत्र सृष्टिं कुरुत, देवाः, असुराः, मानवाः च।' एवं उक्ताः, सर्वे विविधानि जीवानि सृष्टवन्तः; सृष्ट्यर्थं प्रवृत्ताः, सः एकः नम्रः स्थितः। ततः, विश्वात्मा निर्मलां शतरूपां पत्नीत्वेन गृहीत्वा, गाढकामेन, लज्जावान्, पद्मालये ताम् उपभुक्तवान्। शतं दिव्यवर्षाणि, यथा साधारणजनाः, तत्र रममाणः; दीर्घकालात्, तस्याः पुत्रः जातः—मनुः। सः 'स्वायम्भुवः' इति प्रसिद्धः; 'विराट्' इति श्रूयते। स्वरूपगुणस्वभावसाम्येन, सः आदिपुरुषः इति कथ्यते। तस्मात्, अनेकाः पुत्राः, व्रतप्रसिद्धाः, 'वैराजाः' इति; स्वायम्भुवात्, हे महाभाग, सप्त, पुनः सप्त। सर्वे, स्वारोचिषाद्याः, ब्रह्मासमानरूपाः, उत्तमाद्याः च; एवं, त्वम् अपि सप्तमः। तत्र, 'अहो, स्वजनसमागमः अत्यधिकदुःखदः'; किम् पद्मजः एतस्य कर्मणः दोषं न प्राप्नोत्? कथं च स्वजातीयेषु विवाहः अभवत्? एषा मे शंका, हे भगवन्, दूरं कुरु। एषा दिव्या आदिसृष्टिः रजोगुणसम्भूता; सा इन्द्रियातीतः, तथा तस्याः देहधारिणः अपि इन्द्रियातीताः।