एकदा श्राद्धकर्मणि एकसूत्रमेकमर्घ्यमेकं पिण्डं च नियोज्यते। 'उपगच्छतु' इति वाक्यं पूर्वमेवोच्यते, ततः तिलयुतं जलं दातव्यम्। शेषं तु विक्षिप्य, 'निर्गमने प्रीयताम्' इति वचनं कृत्वा, वेदवित् पितुः शेषकर्माणि यथापूर्वं सम्यगाचरेत्। एवं मासपर्यन्तं सर्वाणि विधीनि कर्तव्यानीति विधीयते। अशौचावसाने द्वितीयदिने पृथक् शय्या दातव्या। तत्र सुवर्णमयं पुरुषप्रतिमां फलवस्त्राभरणैः शोभयित्वा पूजयेत्, ब्राह्मणदंपती च नानाविधैः भूषणैः सत्कार्यौ। वृषोत्सर्गः कार्यः, शुभा गौर्यपि दातव्या, अन्नपात्रं फलयुतं च दातव्यम्। वर्षमेकं यावत् तिलयुतं जलं दातव्यम्, ततः संवत्सरे पूर्णे स पिण्डीकरणकर्म विधीयते। स पिण्डीकरणानन्तरं प्रेतः पक्षिकर्मणि भागी भवति, ततो वृद्धिकर्मणि पात्रो गृहस्थत्वं च प्राप्नोति। स पिण्डीकरणश्राद्धे प्रथमं देवतानिर्देशः कार्यः, तत्र पितरः उपवेश्यन्ते, प्रेतः पृथग्विशिष्य निर्दिश्यते। चन्दनजलेन तिलैः चतुर्विधानि पात्राणि स्थापनीयानि; प्रेतस्यार्घ्यपात्रं पितृपात्रेषु सम्यक् क्षिप्यते। ततः संकल्पपूर्वकं दाता चत्वारः पिण्डाः 'समाना इमे' इति उक्त्वा स्थापयेत्; तत्र द्वयोः अन्तिमयोः तृतीयः पिण्डः त्रिधा विभागः कर्तव्यः। चतुर्थस्य पुनः किञ्चिदपि कर्म नास्ति; स पिण्डीकरणानन्तरं पितृत्वं प्राप्य पूर्णतृप्तिं लभते। स मध्यं स्थानं अग्निष्वात्तादिषु प्राप्नोति, परं चामृत्यं गच्छति; स पिण्डीकरणानन्तरं तस्य किञ्चिदपि दानं न विधीयते। तदर्पणं तु केवलं तेषु पितृभ्यः दातव्यम्, यत्र स प्रतिष्ठितः; तस्मात्कालात् ग्रहणे च पर्वणि च तस्य स्थानान्तरणं भवति। मरणदिवसे तु त्रिपिण्डकश्राद्धं कर्तव्यम्, एकपिण्डककर्म त्यक्त्वा; यः तु मरणदिने पक्षिकर्म करोति, स सदैव पितृघ्नः, मातृभ्रातृनाशकः स्यात्; स च नरो मरणदिने पक्षिकर्मणि पतति। प्रेतानां संयोगे भ्रमो जायते, तस्मात् प्रतिवर्षं एकपिण्डकश्राद्धमेव कार्यम्। यः तु द्वेषरहितः संवत्सरं प्रेताय अन्नपूर्णं कुम्भं ददाति, स अश्वमेधफलमवाप्नोति। यदा श्राद्धपूर्वकर्म वेदवित् करोति, तदा वह्नौ हविर्दत्वा पिण्डदानं क्रमशः कुर्यात्। स पिण्डीकरणे पितुः त्रिसम्बन्धः यदा सिद्ध्यति, तदा कालेन बन्धनात् मुक्तिः स्यात्। मुक्तः सन् अपि कुशशुद्ध्या शेषभागं लभते; चतुर्थात् पितरः शेषभाजः, सप्तमः पिण्डदाता—एवं सप्तपुरुषान्तः सम्बन्धः। इदानीं प्रश्नः जायते—इह दत्तं पाकं हविश्च कथं पितृभ्यः तेषां लोके प्राप्यते? कः तत्र साधनमित्यपि। द्विजः मृत्युमान् यद् अश्नाति, वह्नौ वा हुतं भवति, तद् शुभाशुभं प्रेताय कथं भोक्तव्यम्? श्रुतिरेव वदति—वसवः पितरः, रुद्राः पितामहाः, आदित्याश्च प्रपितामहाः। नामगोत्रं पितृणां पाको हव्यं च साधनम्; श्राद्धमन्त्राः श्रद्धा च परमभक्त्या योजनीया। अग्निष्वात्तादयः तेषां स्वामिनः, ये चान्यत्र गताः पितरः, तान् नामगोत्रकालदेशैः सम्प्राप्नुवन्ति। ते तु तद्रूपिणः प्रेत्यभोजनाय जीवाः सन्तुष्टाः। यदि पितरः पुण्यकर्मणा देवत्वं प्राप्तवान्, तदा तस्य तदन्नं सुधारूपं देवत्वेऽपि अनुसरति; असुरभावे तद् भोगरूपं, पशुत्वे तृणरूपं भवति। श्राद्धान्नं वायुरूपेण सर्पत्वेऽपि तं सेवते; यक्षभावे पानरूपं, राक्षसत्वे मांसं भवति। दानवभावे माया, प्रेतभावे रक्तं जलं च; मनुष्यत्वे नानाविधान्नपानरसं भोगाय। भोगशक्तिः सुखं, स्त्रियः प्रियाः, अन्नं भक्षणशक्ति, दानं वित्तस्य दानशक्ति, रूपं स्वास्थ्यं च। श्रद्धा पुष्परूपा, ब्रह्मसंयोगः फलं; दीर्घायु, पुत्राः, धनं, विद्या, स्वर्गः, मोक्षः, सुखमपि। पितृगणाः तृप्ताः सन्तः राज्यम् ददाति; प्राचीनकाले कौशिकपुत्राः पंचसंयोगेन मोक्षं प्राप्य विष्णोः परमं पदं गता इति श्रूयते। कथं कौशिकानां सुताः परमयोगं प्राप्नुवन्? पंचसंयोगेन कर्मक्षयोऽपि कथं स्यात्? कुरुक्षेत्रे धर्मात्मा महर्षिः कौशिकः नाम्ना बभूव; तस्य सप्तपुत्राणां नामानि कर्माणि च शृणु। श्वसृपः, क्रोधनः, हिंस्रः, पिशुनः, कविः, वाग्दुष्टः, पितृवर्तिन् इत्येते गर्गस्य शिष्याः अभवन्। पितरि दिवं गते, तेषां महद् दुर्निवर्त्यं दारिद्र्यं समजनि; अतिवृष्ट्या सर्वे लोकाः भीताः अभवन्। गर्गस्य आदेशेन ते तपस्विनः अरण्ये दुग्धदायिनीं गौरं रक्षितवन्तः। क्षुधया पीडिताः, 'इमां गौरवधायाम्' इति चिन्तयामासुः। पापबुद्ध्या तं कर्तव्यम् आलोक्य, कनिष्ठभ्राता उवाच—'यदि वध्यते, श्राद्धरूपेण एवेत्यस्तु।' श्राद्धे नियुक्तव्यम् अस्यां सा उवाच—'नाहं करिष्यामि, पापमेतत्।' तथापि पितृभक्तैः अनुमता सा तदकुर्वन्। स एकचित्तः श्राद्धं कृत्वा, पुनः तस्यै दत्वा, द्वौ भ्रातरौ देवातिथी रूपेण, अनुक्रम्य त्रीन् पितरं प्रति अर्पयत्।