देवाः तस्मिन्नेव काले तं प्राहुः—“न वृथा लोकपालाननुसरितुमिच्छाः।” ततो देवदेवस्य अनुचरं वीरकुमारं देवी सम्बोध्य उवाच—“वनानि पर्वतानि प्रपातानां जलानि च, वह्न्यायाः निकेतनानि च गच्छ। जीवपालक, प्रपाततो पतद्भिः जलैः स्नानं कुरु।” तत्र उच्चैः पर्वतवनान्तरेषु सुवर्णवाताः यथेष्टं निनदन्ति, धूमच्छन्नेषु स्थलेषु पुष्पमालाभिः शोभितेषु सुवर्णवातस्य गर्जितैः। मन्दरगुहायां तु, सुवर्णशिखरयुक्तायां भूमौ सुवर्णरजःसंचयैः दीप्तायां, सुरनिकेतनेषु रम्येषु, नानारूपसमवायेभ्यः परिवृतायां, तत्र गणाः निवसन्ति। तत्रैव मनोज्ञैः मन्दारपुष्पैः कोमलपत्रैः पद्मैश्च, सिद्धनार्यः विशालनिमेषरहितैः नेत्रैः रूपामृतं पिबन्ति। पर्वतनन्दिनी अपि तं कुमारकं क्षणेन स्मृतवती, सुतकामिनी हर्षमपेक्षमाणा। स च तत्रैव क्षणलाभेनार्जितसंस्कारः, अन्यजन्मनि पुत्रत्वमापन्नः, क्रीडायामपि तस्य तृप्तिरुत्पद्यते कथम्? स हि स्वतेजसः सृष्टः भविष्यतां स्रष्ट्रा, दिव्यगीतैः प्रतिक्षणं नृत्ये स्पृहयन्, गणैः सह प्रणमन्। क्षणमेकं सिंहनिनादेन गन्धपर्वते रत्नजाले महत्तालनिकटे च, क्षणं पुष्पमालासु विकसिषु, क्षणं वृक्षमूले हंस इव विचरामास। क्षणमेकं तु तुक्ष्णे पङ्के, पद्मसंप्लुतजले, क्षणमेकं मातुः अङ्के निर्मले निष्कलुषे च, गणाधिपः बाल्यक्रीडया देवान् तोषयन्, वनान्तरेषु विद्याधरगानैः सह, पिनाकिन इव क्रीडया ललितया। स च लोकानां भोगं प्रकाश्य, सूर्येऽन्यत्र गते, पर्वतः सुदूरे जातः। योऽस्मिन्प्रत्युपस्थितेऽस्तं गच्छति, तस्य स्नेहः हृदि दृढं धेयः। सदा पूजितः, श्रीमान्, विस्तीर्णमूलः, उन्नतः च मेरुः, प्रस्थितस्य प्रभोः किञ्चिदपि दानं न दत्तवान्। जलमपि अत्रैव विदधाति, सर्वत्र सन्देहः बुद्धिमतां भवति। सूर्यः दिवसान्ते स्वजनान् प्रकाशेन पूरयति। ऋषयः संध्यासमये नम्रकराः सूर्यं प्रार्थयन्ते शीघ्रागमनाय, मनः संयम्य। एवं जगति तमः शनैः व्याप्य, मनसि दूषणं यथा कुटिलहृदये द्वेषः। तत्र शय्या चन्द्रकिरणशुक्लवस्त्रच्छदया, दीप्तनागफणामणिप्रभया भित्तिषु दीप्यमानासु स्थिताऽभूत्। तत्र नानाविधमणिप्रभया विभूषितः, इन्द्रधनुस्तुल्यः, मणिकण्ठजालं मुक्ताफलसमूहश्च लम्बमानः। कक्ष्या रम्यैः मृदुलैः पताकाभिः छन्ना, मन्दमन्दोलिता, पार्वत्याः सह सुकुमारं संचरिता। स तु पर्वतानन्दिन्याः बाहुपाशेन नतमूर्धा स्थितः, चन्द्रशेखरप्रभया स्वदेशं शुद्धीकृतवान्। पर्वतानन्दिनी श्यामललोचना, नीलोत्पलदलश्यामाङ्गी, रात्र्या सह संलीना, तमसा संयुक्ता। तदा लीलामयो देवः तामुवाच—“मम गात्रे, सुलोचने, शुक्ला प्रभा कृष्णच्छायया संयुक्ता, यथा शुद्धः सर्पः चन्दनतरौ शयितः। शशाङ्कप्रभास्पृष्टा, सुशोभनवस्त्रधारिणी, त्वं मां दृष्टिदोषं ददासि, यथा रात्रिः एकदेशं तमसा आवेष्टयति।” एवं तेनोक्ते, गिरिजा सस्मितं प्रत्युवाच, तस्याः नेत्रे कोपात् रक्ता, भ्रुकुट्या विकृतमुखी। “स्वकर्मभिः एव सर्वे मूढीभवन्ति; यः किञ्चित् इच्छति, स नूनं लोकैः निन्द्यते। यत् मया दीर्घतपसा प्रार्थितं, तत् सर्वदा पदे पदे तिरस्क्रियते। नाहं कुटिला, शर्व, न कठिना, धूर्जटे; त्वमेव विषयेषु गतो, यशः, दोषाश्रयणं च इच्छन्। नाहं पूष्णः दन्तेषु, न भगस्य नेत्रयोः; द्वादशात्मा सूर्यः एतद् वेत्ति, प्रभो। त्वं त्रिशूलं मम मूर्ध्नि स्थापयसि, स्वदोषैः मां निन्दसि, कृष्णेति महाकालीति च मां प्रसिद्धां कथयसि। गच्छाम्यहम्, पर्वते तपस्याऽनुष्ठास्ये; जीवती स्त्रियै किं कार्यं, यदि वञ्चकेन तिरस्कृता?” तस्याः क्रुद्धायाः तीक्ष्णवाक्यं श्रुत्वा, भवः स्नेहविस्रस्तया वाचा प्रत्युवाच—“पर्वततनये, नाहं निन्दायां रमामि, नात्मनः अज्ञः; तव नाम केवलं भक्त्या उक्तवानस्मि। स्थिरचित्तेऽपि, पर्वतनन्दिनि, सन्देहः न जायते; यदि तथा, भीरु, त्वं पुनः मां न क्रुध्याः। हास्येन वक्ष्यामि; क्रोधं त्यज, शुद्धस्मिते। प्रणम्य मम शिरसा तव वन्दनं कृतम्। स्नेहोऽपि, अवमानः, निन्दा वा, विकारकारकः; अतः हास्यस्पृष्टः कदापि न क्रोधः कार्यः इति स्मृतम्।” एवमुक्ता अपि भगवता कोमलैः वाक्यैः, सती तु तीव्रदुःखवशात् क्रोधं न मुञ्चति। तदा शङ्करस्य हस्तेन वस्त्रे गृहीते, केशेषु विकीर्णेषु, पर्वतनन्दिनी शीघ्रं निर्गन्तुमिच्छन्ती। सा क्रुद्धा निर्गच्छन्ती, नगरान्तकः पुनरुवाच—“सर्वथा, पुत्रि, त्वं पितुः सदृशी। यथा हिमालयशिखरैः मेघसमूहैः व्याप्तं व्योम, तथा तव हृदयं दुर्निरीक्ष्यम्। वनात् कठिनता, पथिभ्यः कुटिलता, हिमात् दुर्गमता, गिरिराजात् शैत्यं त्वं सदा लब्धवती, सुलोचने।” एवं स कथितः, पर्वतनन्दिनी शिवं प्रत्युवाच, कम्पितशीर्षा, क्रोधात् दन्तौ दष्टौ—“मा सर्वान् साधून् दोषारोपणेन निन्दय; तव दोषाः एव तव दुष्टसङ्गात् उत्पन्नाः। सर्पेभ्यः बहुभाषितां, भस्मनः स्नेहबन्धनम्, चन्द्रात् हृदयमलिनतां, वृषभात् अगम्यत्वं त्वं लब्धवान्।