तत्र तस्यां दिव्यायां सभायां, अनेकविधरूपधारिणः गणाः दृश्यन्ते स्म। केचित् व्याघ्रमुखाः, अन्येऽजवृषमुखाः, बहवश्च विविधमृगाकृतयः, ज्वलन्मुखाः, कृष्णपीतवर्णाश्च दृश्यन्ते। केचित् सौम्याः, केचित् भीषणाः, केचित् स्मिताननाः, कृष्णपीतजटिलाः, केचित् पक्षिमुखाः, अन्ये बहुविधमृगमुखाः। केचित् पाटवस्त्रचर्मपरिधानाः, अन्ये नग्नविकृतदेहाः, केचित् गोकर्णाः, केचित् गजकर्णाः, बहुमुखनेत्रनाभयुक्ताश्च। केचित् बहुपादाः, बहुभुजाः, विविधदैविकायुधधारिणः, केचित् नानापुष्पमालाभूषिताः, बहुविधसर्पालङ्कृताश्च। केचित् वृकमुखायुधधारिणः, नानायुद्धभूषिताः, अद्भुतवाहनारूढाः, दिव्यवपुषः, आकाशे सञ्चरन्ति। केचित् वीणावाद्यनिनादेन गुञ्जन्ति, अन्ये विविधनृत्यवेषेषु नृत्यन्ति। तान् सर्वान् गणसमूहान् दृष्ट्वा देवी शंकरं प्रजगाद—"क एते गणाः? केषां नामानि? कियन्तः? किंस्वरूपाः? पृथक् पृथगिह स्थितानां सर्वेषां रूपं वद।" शिवः प्रत्युवाच—"एते गणाः संख्यया न गण्यन्ते, कोटिशः प्रसिद्धबलपराक्रमाः, एतेषां बलिनां भीषणानां गणैः जगत् पूर्णम्। पुण्यस्थलेषु, राजमार्गेषु, भग्नोद्यानेषु, गृहेषु, राक्षसदेहेषु, बालकेषु, उन्मत्तेषु च—एते प्रमुदिताः भूतगणाः प्रविशन्ति, नानाविधान्नरुचिराः।" "केचित् ऊष्मपानाः, केचित् फेनपानाः, केचित् धूमपानाः, केचित् मधुपानाः, केचित् रक्तपानाः, केचित् सर्वभक्षाः, केचित् वायुभक्षाः, केचित् जलाशनाः। गीतनृत्ययागवाद्यनिनादेषु रमन्ते, अनन्तगुणाः सन्तः, तेषां गुणाः न वर्णनीयाः।" "तत्रैकः पश्चर्मवसानः, शुद्धाङ्गः, मुञ्जमेखलायुक्तः, रक्ताङ्कितमुखः, चञ्चलः। नानापद्ममालाभूषितः, सुन्दरमधुरवपुः, शिलाताम्रकाष्ठमञ्जीरनिनादः। स एष गणाधिपतिः—किं नाम, किन्नरानुगः, यो गणगीतश्रवणरतो भूयः भूयः।" "एष वीरबालकः, देवि, मम हृदयस्य नित्यप्रियः, नानाविचित्रगुणसम्पन्नः, गणेशगणैः पूजितः। एतादृशः पुत्रः मम दीर्घकालं कामितः, कदा अहं तं पुत्रं हर्षदायकं पश्येयम्?" "स एव तव पुत्रोऽस्तु, लोचनानन्दकारकः; त्वं मातृत्वेन तृप्यस्व, विरकः अपि तुष्टिं प्राप्नुयात्।" इति उक्त्वा देवी हृष्टा विजयां शीघ्रं प्रेषयामास, यथा विरकं शीघ्रं आनयेत्, सा गिरिशस्य दुहितरं। विजया तदा दिव्यप्रासादात् शीघ्रं पतित्वा, गणसमाजमध्ये गणपतिं प्राह—"आगच्छ, विरक! त्वदीयेन उत्साहेन भगवाञ् क्रुद्धः अभवत्। किम् उत्तरं शैलजा ददाति नृत्यमण्डपे?" इति। ततः सः शिलाखण्डानि निक्षिप्य मुखं प्रक्षालय, आहूतः सा विजयया, सर्वस्य कारणं पूर्ववृत्तं न्यवेदयत्। विजयया संरक्षितः सः शनैः प्रासादशिखरात् देव्या समीपं जगाम, तस्य दीप्तिः पाटलोत्पलसदृशी। तं दृष्ट्वा, गिरीजा स्निग्धस्तनदुग्धस्रवन्ती, स्नेहपूरितया मधुरया वाचा तम् अभाषत—"आगच्छ, आगच्छ! अद्य त्वं मम पुत्रोऽभवः, विरक, देवाधिपेन दत्तः।" इति। इत्युक्त्वा सा तं गोदाम् उपवेश्य, गण्डं चुम्बित्वा, मृदुशब्दं कुर्वन्तं सस्नेहम् आलिङ्ग्य। शिरसि घ्राणं कृत्वा, अङ्गानि शुद्धीकृत्य, दिव्याभरणैः स्वयम् अलङ्कृत्य—मेखलां मणिनूपुरं, भूषणानि, हारं, ऊरुपर्यङ्गदं च दत्तवती। मन्त्रसिद्धैः कोमलवर्णैः पत्रैः, सिद्धार्थसंयुक्तैः शुभद्रव्यैः, तस्मै देहरक्षाविधिं चकार। तं गृहीत्वा, नवपत्रगोरचनारूढां मालां शिरसि स्थाप्य, सा देवी प्रोवाच— "गच्छ, गच्छ, गणैः सह क्रीडस्व, पर्वते च सततं जागरूकः भव। विवराणि मा प्रविश, शनैः शनैः सर्पवृक्षगजशिलासंकुलेषु शैलपृष्ठेषु विचर, यत्र परे अपि भ्रमन्ति।" "मा प्रविश जाह्नव्याः तीरे, यत्र जलप्रवाहः तीक्ष्णः, वनं च दुष्टव्याघ्रसमाकुलम्।" "विरक, गणेशपुत्रेषु अनन्तेषु, या मातृस्नेहवृत्तिः मम हृदयं हर्षयति, सा त्वयि स्थातु।" "एष शुभलाभः, यं पूर्वजाः चकार, अद्य तव प्राप्तः; स भविष्यति स्थिरः।" स अपि सर्वान् गणान् सङ्गृह्य, हास्ययुक्तः, बालक्रीडारम्यचित्तः, उवाच—"इह मम माता स्वयम् अलङ्कृतवती; एष रक्तबिन्दुपट्टवस्त्रः, एते सिन्दुवारपुष्पाणि, एष मल्लिकायुतमाला मम शिरसि स्थापिताः।" "एष कः वाद्यधरः गणमध्ये? एष तस्य हस्तात् क्रीडनकं दास्यामि।" इति। दक्षिणतः पश्चिमं, पश्चिमात् उत्तरं, उत्तरात् पूर्वं सखिभिः सह सञ्चरन्, सा शैलजा विंद्वारात् सुतं क्रीडन्तं दृष्ट्वा, स्वयं जगन्माता अपि मोहं जगाम। "कः जनः स्वपुत्रेषु आसक्तः मोहं न गच्छति? केवलं अल्पबुद्धिः, मांसमूत्रपुरीषमयशरीरः एव न मुह्यति।" एवं चन्द्रशेखरः अन्तरकक्ष्यां प्रविशन्, दिविस्थाः देवाः तं द्रष्टुं समागताः। गणैः परिवृतः, वाहनैः युक्तः, लोकपालैः सहितः, एष स्वरूपं खड्गः, खड्गकारः, विरक्तः, मृत्युर्मयः; केन, कस्यार्थं, कः हन्यते? शस्त्रदण्डकामना वा? एतादृशं भीषणं रूपं पर्वते किं कार्यम्? शस्त्रविदा तेन वधेन किम् आप्यते?