नीलवज्रसमप्रसन्नभूमौ तत्र देव्या सह शंकरः क्रीडायै स्थितौ, तयोः रूपाणि परस्परं मिलित्वा प्रमोदेन आनन्देन च युक्तानि। तयोः क्रीडन्तयोः गृहान्तरे महान् शब्दः उत्पन्नः। तं शब्दं श्रुत्वा, कौतुकवशात्, मंगलाङ्गी देवी विस्मयपूर्णा हरं पप्रच्छ—“किमिदं?”। हरः ताम् उवाच—“इदं त्वया पूर्वं न दृष्टं, हे महाविस्मिता। एते मम प्रियाः गणेशाः, यः पर्वते सदा क्रीडन्ति। तपसा, ब्रह्मचर्येण, नियमेन, तीर्थसेवया, एते पुरुषश्रेष्ठाः पूर्वं मां तुष्टवन्तः। ते मम समीपं आगताः, हे शुभानने, हृदयप्रियाः, इच्छारूपधारिणः, महोत्साहयुक्ताः, महान् गुणरूपसम्पन्नाः। मम कर्मभिः, ये चलाचलजगत्कर्तारः संहारकर्तारश्च, तान् महाबलान् विस्मययामि। ब्रह्मा, विष्णु, इन्द्रः, गन्धर्वाः, किन्नराः, महाहः नागाः च मम सदा समीपे सन्ति, हे सुन्दरी, किन्तु मम गणाः मया कदापि न वियुक्ताः। हे सुन्दरी, एते मम प्रियगणाः पर्वते क्रीडन्ति”—इति उक्त्वा, देवी विस्मयपूर्णा तं स्थानं त्यक्तवती। सा उपवातं समीपं गत्वा, विस्मितमुखी बहिः अपश्यत्—केचित् कृशाः, केचित् दीर्घाः, केचित् ह्रस्वाः, केचित् स्थूलाः, केचित् महोदराः। केचित् व्याघ्रमुखाः, केचित् मेषाजरूपधारिणः, बहवः पशुरूपधारिणः, प्रदीप्तमुखाः, कृष्णपिङ्गलवर्णाः। केचित् सौम्याः, केचित् भीषणाः, केचित् हास्यमुखाः, केचित् कृष्णपिङ्गलजटाधराः, केचित् पक्षिमुखाः, केचित् विविधपशुमुखाः। केचित् पाटं वा चर्म वा परिधाय, केचित् नग्नाः विकृताः, केचित् गोकर्णाः, केचित् गजकर्णाः, बहुमुखाः, बहुनेत्राः, बहु उदराः। केचित् बहुपादाः, बहु बाहवः, दिव्यायुधधारिणः, केचित् पुष्पमालायुक्ताः, विविधसर्पाभरणाः। केचित् वृकमुखाः, आयुधधारिणः, विविधकवचभूषिताः, केचित् अद्भुतवाहनारूढाः, दिव्यरूपधारिणः, आकाशे विचरन्तः। केचित् वीणास्वनैः नादयन्तः, केचित् नानाविधनृत्यप्रदर्शनैः नृत्यन्तः। तान् गणसमूहान् दृष्ट्वा, देवी शंकरं पप्रच्छ— “कः एष गणसमूहः? केषां संख्या? केषां नामानि? केषां स्वरूपम्? एकैकशः यः यत्र स्थितः, तान् कथय।” शंकरः उवाच—“ते अनन्ताः, लक्षलक्षसंख्याः, नानाशक्तिप्रसिद्धाः; एते महाबलभीषणाः जगत् व्याप्नुवन्ति। तीर्थेषु, मार्गेषु, भग्नोद्यानेषु, गृहेषु, राक्षसशरीरेषु, बालकेषु, उन्मत्तेषु—एते प्रमुदिताः विविधान्नभोगैः रमन्ति। केचित् ऊष्णं पिबन्ति, केचित् फेनं, केचित् धूमं, केचित् मधु, केचित् रक्तं, केचित् सर्वं खादन्ति, केचित् वायुभोजिनः, केचित् जलभोजिनः। गीतनृत्ययज्ञवाद्यनादेषु रमन्ति; नूनं, अनन्ताः, तेषां गुणाः पूर्णतया वर्णनीयाः न सन्ति।” तत्र एकः गणेश्वरः, पशुचर्मवस्त्रधारी, शुद्धाङ्गः, मुञ्जकौशिकः, ललाटे रक्तचित्रितः, सदा चञ्चलः। सः पद्ममालाभिः भूषितः, सुन्दरः, मधुररूपधारी, शिलाताम्रकाष्ठमृदङ्गैः वादयति। एष गणेश्वरः किन्नरानुगामी, यः पुनः पुनः गानानि गणैः श्रुणोति। शंकरः उवाच—“एष वीरबालः, हे देवी, मम हृदयस्य सदा प्रियः, नानाविचित्रगुणयुक्तः, गणेशगणैः पूजितः। एवं पुत्रेण, हे नगरविनाशिनि, मम दीर्घकालात् अभिलाषः—कदा एतादृशं पुत्रं दर्शयिष्यामि, यः आनन्दप्रदः?” शंकरः पुनः उवाच—“एष एव तव पुत्रः भवतु, नेत्रानन्दकारः; त्वं मातृरूपेण तुष्टासि, विरकः अपि तुष्टः भवतु।” एवं उक्तवती सा देवी, हर्षपूर्णा, विजयां शीघ्रं प्रेषयामास, यथा विरकं पर्वतेश्वरकन्यां शीघ्रं आनयेत्। विजयाः, दिव्यप्रासादात् शीघ्रं अवतीर्य, गणसमाजमध्ये गणपं उवाच—“आगच्छ, विरक! ते त्वरेण प्रभुः कोपितः। शैलजा नृत्यशालायां किमर्थमिदं प्रत्युत्तरं ददाति?” इति उक्तः, सः शिलाखण्डान् त्यक्त्वा, मुखं शुद्धं कृत्वा, तया आह्वानितः, तस्य मूलकारणं आचष्ट। विजयया रक्षितः, सः शनैः देव्या समीपं प्रासादशिखरात् अगच्छत्, तस्य प्रभा विकसितपद्मवर्णवत्। तं दृष्ट्वा, गिरिजा, यस्य स्तनौ मधुरक्षीरपूरितौ, स्नेहनिर्भरेण मधुरया वाचा तं उवाच—“आगच्छ, आगच्छ! त्वं मम पुत्रः अभवत्, विरक, देवेशेन दत्तः।” इति उक्त्वा, तं गोदौ स्थाप्य, गण्डे चुंबित्वा, मृदुशब्दान् उच्चरन्तं आलिङ्ग्य। तस्य शिरः घ्रात्वा, अङ्गानि शुद्धीकृत्य, दिव्याभरणैः स्वयं अलंकृतवती—घण्टायुक्तकटिबन्धैः, नूपुरैः, रत्नकङ्कणैः, हारैः, जङ्घाभरणैः च। मृदु, नानावर्ण, सुन्दरपत्रैः, दिव्यसिद्धार्थसंयुक्तैः, शुभद्रव्यैः, तस्य देहरक्षणं मन्त्रैः कृतवती। ततः, तं गृहीत्वा, गोरोचनापत्रैः निर्मितं उज्ज्वलमालां शिरसि स्थाप्य, इदम् उवाच—“गच्छ, गच्छ, गणैः सह पर्वते क्रीडस्व, सतर्कः भव; विवराणि मा प्रविश, शनैः तु सर्पवृक्षगजभिन्नशिलासंकुलं शैलपृष्ठं विचर, यत्र अन्ये विचरन्ति। जाह्नवीतटे जलविह्वलवन्यदुष्टव्याघ्रसंकुले वनान्तरे मा प्रविश।” एवं साक्षात् देवी विरकं मातृस्नेहेन, दिव्यालङ्कारैः, शुभमन्त्रैः च संरक्षितवती, पुत्रत्वेन तं गणैः सह क्रीडायै प्रेषयामास।