निर्जलप्रदेशे कश्चित् यः प्राज्ञः कूपं निर्मिमीत्, स जलबिन्दुना जलबिन्दुना संयोजयन्, तावता वर्षसंख्यया स्वर्गे वासं प्राप्नोति। दशकूपसमानं ह्येकं तडागं, दशतडागसमानं ह्रदं, दशह्रदसमानः पुत्रः, दशपुत्रसमा वृक्षाः—एषा मम स्थिता विधिः, या लोकार्थाय हिताय च। एवमुक्ताः ब्राह्मणाः बृहस्पतिप्रमुखाः, भगवत्याः भवन्याः सम्यक् पूजां कृत्वा, स्वगृहाणि प्रत्ययुः। तेषां गच्छन्तीनां पश्चात्, भगवान् शङ्करः पार्वतीं वामहस्तेन गृहित्वा, सौम्यया चेष्टया शुभां देव्या अन्तः प्रविवेश। तत्र मनोहरं प्रासादं, महागोपुरयुक्तं, मुक्ताहारलम्बितैः तोरणैः, पुष्पमालाभिरलङ्कृतैः वेदिकाभिः च शोभितम्। तस्य क्रीडागुहां स्निग्धां, सुसिक्तां सुविमृजितां, विकीर्णपुष्पगन्धयुतां, मदोत्कण्ठितस्त्रीद्विजानां कूजनैः प्रतिनादितां च दृष्ट्वा। तस्य अन्तर्गृहेषु किन्नरगायनैः संगीतनिनादैः प्रतिध्वनिः, अगम्यगन्धैः सुरभिभिः वायुभिः च मनःकाम्यः अभवत्। तत्र मयूरैः क्रीडतीभिः स्त्रीभिः परिवृतं, वादित्रैः पूर्णं, हंसयूथनिनादितं, स्फटिकस्तम्भैः वेदिकासु प्रतिष्ठितं तद् आवासम्। शुद्धं विमलं, किन्नरैः सदा संकुलं, यत्र शुकाः पद्मरागमणीन् ताडयन्ति। तत्र भित्तिषु मुक्ताफलप्रतिबिम्बैः दाडिमबीजानिव शोभमानानि, देवी तत्रैव अक्षैः क्रीडितुम् आरब्धवती। नीलमणिसदृशे भूमौ स्थित्वा, तौ क्रीडायै स्थितौ, समाकृष्टस्वरूपौ, प्रमोदसुखसमन्वितौ। तत्र भगवत्याः शङ्करस्य च क्रीडायाम् अन्तःगृहे महान् शब्दः समुत्पन्नः। तं शब्दं श्रुत्वा, कौतूहलवशात् सौम्याङ्गी देवी, विस्मितचित्ता, हरं पप्रच्छ—“किमेतत्?” इति। स तां देवीं प्रत्युवाच—“न पूर्वं दृष्टं त्वया, हे महानुभावविस्मिते! एते मम प्रियगणेशाः, येऽत्र पर्वते नित्यं क्रीडन्ति। तपसा, ब्रह्मचर्येण, नियमेन, तीर्थसेवया च, ते श्रेष्ठपुरुषाः पूर्वं मां तुष्टवन्तः। ते मम समीपमागताः, हे शुभानने, हृदयंगमाः, इच्छारूपधारिणः, महोत्साहयुक्ताः, गुणरूपसम्पन्नाश्च। मम कर्मभिः, तान् महाबलान्, चराचरविश्वसृष्टिसंहरणशक्तिसम्पन्नान्, विस्मययामि। सदा ब्रह्मा, विष्णु, इन्द्र, गन्धर्व, किन्नर, महोरगैः परिवृतोऽपि, हे सुन्दरी, मम गणैः कदापि न वियुक्तोऽस्मि। एते मम प्रियतमा गणाः, ये पर्वते क्रीडन्ति”—इत्युक्त्वा, देवी विस्मितचित्ता तस्मात् स्थलात् निर्गता। सा सविस्मयं वातायनसमीपं गत्वा, निरूप्य, तान् अपश्यत्—केचित् कृशाः, केचित् दीर्घाः, केचित् ह्रस्वाः, केचित् स्थूलाः, केचित् महोदराः। केषाञ्चित् व्याघ्रमुखानि, केषाञ्चित् मेषाजवदनानि, नानापशुरूपधारिणः, ज्वलन्मुखाः, कृष्णपीतवर्णाः च। केचित् सौम्याः, केचित् भीषणाः, केचित् स्मिताननाः, कृष्णपीतजटाधराः, केषाञ्चित् पक्षिरूपमुखानि, अन्येषां नानापशुमुखानि। केचित् काञ्चनवस्त्रवस्त्रिणः, केचित् चर्मवस्त्रिणः, केचित् नग्नाः विकृताङ्गाश्च, केषाञ्चित् गावर्णाः, केषाञ्चित् गजकर्णाः, नानामुखाक्षिप्रस्थूलपिण्डाः। केचित् बहुपादाः, बहुबाहवः, नानाविधानि दिव्यायुधानि धारयन्ति; केचित् नानापुष्पमालाभिः, नानासर्पैः भूषिताः। केचित् वृकमुखधारिणः, शस्त्रपाणयः, नानायुधभूषणैः विभूषिताः; केचित् दिव्यरूपवाहनारूढाः, आकाशे विहरन्तः। केचित् वीणानिनादैः प्रतिनादयन्ति, अन्ये नानृत्यस्थितयः; तान् गणसमूहान् दृष्ट्वा, देवी शङ्करं पप्रच्छ। “के एते गणसमूहाः, कियतः, किम् नामानि, किम् स्वभावाः? पृथक् पृथक् यथास्थानं स्थितान्, एकैकशः मे कथय।” तदा शङ्करः उवाच—“ते अनन्ताः, कोटिशः गणनां प्राप्ताः, नानाशक्तिविश्रुताः; एते महाबलाः, भीषणाः, येन जगत् पूर्णम् अस्ति। तीर्थेषु, पन्थासु, भग्नारामेषु, गृहेषु, राक्षसशरीरेषु, बालकेषु, उन्मत्तेषु च, एते प्रमदाः प्रविशन्ति, नानाभोजनरुचयः। केचित् उष्णपानाः, केचित् फेनपानाः, केचित् धूमपानाः, केचित् मधुपानाः; केचित् रक्तपानाः, केचित् सर्वभोक्तारः, केचित् वायुभोजिनः, केचित् जलाशिनः। गीतनृत्यबलिवाद्यरमणाः, एते नानावाद्यनिनादेषु प्रमोदन्ते; अनन्तत्वात् तेषां गुणाः पूर्णतया न कथयितुं शक्यन्ते। एषः पशुचर्मवस्त्रधारी, शुद्धाङ्गः, मुञ्जमेखलोपासितः, रक्ताङ्कितमुखः, चञ्चलः। बद्धपद्ममालाभूषितः, सुन्दररूपः, मधुरवपुः, शिलायां, कांस्ये, दारुमयस्य मृदङ्गस्य च निनादैः क्रीडति। एषः गणपतिः—किम् नाम एषः, किन्नरानुगः, यो गणगीतं पुनः पुनः शृणोति। एषः वीरबालकः, हे देवी, सदा मम हृदयङ्गमः, नानाविशेषगुणसम्पन्नः, गणेशगणैः पूजितः। एवं पुत्रं प्रार्थयामि, हे पुरदाहिनि, कदा तादृशं पुत्रं पश्येयम्, यः प्रमोददायकः स्यात्? एष एव तव पुत्रो भूयात्, नेत्रानन्दकारकः; त्वं कृतार्था माता भूयाः, विरकश्च तुष्टः स्यात्।” इत्युक्त्वा, सा देवी हृष्टा विजयान् शीघ्रं प्रेषयामास, यया विरकः, पर्वतराजतनया, त्वरया आनयेत्। विजया तु, प्रासादात्, आकाशमिव स्पृशन्तः शीघ्रं अवतीर्य, गणसभायां गणपतिम् इदं वचनम् अब्रवीत्—“एहि विरक! त्वयि प्रमादात् प्रभुः कुपितः। शैलजायाः नृत्यमण्डपे किम् उत्तरं दास्यसि?