एकदा केवलं त्वं, भगवन्, प्रियाणां कारणं, तेषां जन्मनः हेतुं, सर्वचक्रार्थविन्यासकर्तारं, जगत्पतिं, दयालुं, भक्तभीतिविनाशकं, इति रति देवी त्वां स्तोतुम् आरभत। ततः कामस्य प्रियया एवं स्तुतः शङ्करः, स्तुत्यः, वृषध्वजः, चन्द्रधरः, प्रसन्नः सन्, तां स्निग्धं दृष्ट्वा मधुरया वाचा सम्बोधितवान्। स भगवान् उवाच—"एषः कामः यथाकालं पुनः जातः भविष्यति, शीघ्रं पुनः सुन्दरः भविष्यति; लोकेषु अनङ्गः, शरीररहितः, इति प्रसिद्धः भविष्यति।" एवं शम्भुना उक्ता कामस्य प्रिया रति देवी शिरसा पर्वतेश्वरं नमस्कृत्य रम्ये कानने गतवती। तत्र रति, हिमवतः पत्नी, दुःखिता, बहुशः रोदितवती, किन्तु हरिणा आज्ञया मृत्युनिश्चयं त्यक्तवती। ततः नारदस्य वचनेन प्रेरिता, हिमवत्, पर्वतानां नाथः, स्वदुहित्र्याः अलङ्करणं कृतवान्, उत्सवानुष्ठानं शुभकर्म च संपादितवान्। दिव्यं पुष्पमुकुटं तस्यै समर्प्य, चमकीनं चिनदेशीयं वस्त्रं धृत्वा, बाणैः सह, पर्वतः स्वदुहितरं गृहीत्वा गतः। शुभेच्छया, स्नेहरसपूर्णहृदयः, वनानि काननानि च पार्श्वेन यायमानः, रम्ये वनशिखरे एकां अश्रुपूर्णां स्त्रीं दृष्टवान्, या अनिर्वचनीयशक्तिः, यस्याः सौन्दर्यं लोके अप्रतिमम्। कुतूहलवशात् पर्वतः तां समीपं गत्वा, तस्या अश्रुपातं दृष्ट्वा, समीपं गत्वा पृच्छितवान्—"काऽसि त्वं? कस्य कन्या? किमर्थं रोदिषि? तव दुःखस्य कारणं लघु न भवति, हे विश्वसुन्दरी।" तस्य वचनं श्रुत्वा सा स्त्री, अश्रुपूरितवदना, दुःखश्वासेन दुःखवृद्धिं प्राप्य, प्रत्युवाच—"मां, महाभाग, रतिं जानिहि, कामस्य प्रियां; पर्वतेश्वरः तपस्यां स्थितः। तस्य कोपेन, ज्वलद्विलोचनैः, मत्सखः मीनध्वजः दग्धः, यो मे परमप्रियः। भयार्ता, तं देवम् शरणं गत्वा, स्तुत्वा, तस्य प्रसादं प्राप्तवती।" "स भगवान् पर्वतेश्वरः मम उवाच—'सन्तुष्टोऽस्मि, कामप्रिये; कामः तव पुनः आगमिष्यति। यः त्वां भक्त्या स्तोतुं माम् शरणं गच्छति, स इच्छितं वस्तुं प्राप्य, मृत्युम् कारणानि च परित्यज्य, फलम् लप्स्यते।'" एतद्वचनं श्रुत्वा, आशापूर्णा, दीर्घेण अभिलाषेण, किञ्चित्कालं देहं धारयिष्यामि, इति रति देवी उक्तवती। ततः पर्वतः, स्नेहातिरेकात्, भयभीतः, स्वदुहितरं हस्तेन गृहीत्वा, स्वनगरं प्रत्यागन्तुम् इच्छन्, तां सम्बोधितवान्। भविष्यस्य निश्चयात्, सा कन्या, या भविष्यति, या अतीता, लज्जिता, स्वपितरं पर्वतं, सखीभिः सह, उवाच। "अस्मिन दुर्भाग्यदेहे, किमर्थं? कथं अहं भाग्यवत्, यथा मे पतिः भविष्यति? तपसा इच्छितं प्राप्त्यते; तपस्विनः किमपि दुर्लभं नास्ति। लोकः निष्कारणं दुःखं वहति, साधनानि सन्ति। तपस्विनः विना, मृत्यु जीवनात् श्रेष्ठः; न संशयः, तपसा देहं क्षपयिष्यामि।" "तपसा संशयः निवार्यते; धनलाभाय तपः करिष्यामि; दुर्लभं वस्तुं प्राप्तुं तपः करिष्यामि।" एवं उक्ता, पर्वतेश्वरः, कन्यायाः स्नेहात्, भावोत्कम्पितया वाचा उवाच—"हे चपला कन्ये, हे उमे, तव सौम्यं रूपं तपस्याः दुःखं न सहिष्यति, हे सुखदर्शने। भविष्यस्य फलानि सदा चिन्तनीयानि; नियतं वस्तुं, इच्छायाः विना अपि, बलात् सम्पद्यते।" "तस्मात्, कन्ये, तपस्याः तव प्रयोजनं नास्ति; गृहं गच्छावः, तत्र अहं चिन्तयिष्यामि।" सा पर्वतेन एवं उक्ता, गुहायाः न निष्क्रान्ता, पर्वतजाया, पर्वतः चिन्तायुक्तः तां कन्यां स्तुत्वा स्थितः। तदाऽन्तरिक्षे दिव्यः शब्दः भूमौ अभवत्—"उमे, हे चपले, पितरि तव एतद्वाच्यं जातम्।" एतस्मात् नाम्ना, उमा, सा लोकेषु प्रसिद्धा भविष्यति; सा देहधारिणी इच्छितं फलम् साधयिष्यति। एतद्वाक्यं श्रुत्वा, पर्वतेश्वरः, व्योमवर्णः, स्वकन्यायाः अनुमतिं दत्त्वा शीघ्रं स्वगृहं प्रत्यागच्छत्। पर्वतजाया, सखीभिः सह, देवैरपि दुर्गमं पर्वतं गत्वा, नगरराजस्य धर्मनिष्ठा कन्या, तत्र अगच्छत्। सा हिमवतः पुण्यशिखरं प्राप्तवती, यत्र विविधानि रत्नानि, दिव्यलता विहितानि, सिद्धगन्धर्वैः सेवितम्। तत्र विविधपशुसंघैः पूर्णं, तरुभिः भ्रमरनादितं, दिव्यप्रवाहैः युक्तं, सरःसु शोभितम्। विविधपक्षिसंघैः पूर्णं, चक्रवाकैः सुशोभितम्, जलस्थलपुष्पैः अलङ्कृतम्। रम्यगुहाभिः, निवासयोग्याभिः, पक्षिसंघैः आकुलम्, कल्पवृक्षैः घनम्। तत्र सा एकं महावृक्षं दृष्टवती, यः विशालशाखायुक्तः, हरितपत्रैः आवृतः, सर्वऋतुपुष्पैः अलङ्कृतः, शतस्वप्नैः दीप्तः। विविधपुष्पैः आवृतः, फलवर्गैः युक्तः, पतितपत्राणि सूर्यकिरणैः मिश्रितानि, संहतानि। तत्र पर्वतजाया, वस्त्राभरणानि परित्यज्य, दिव्यवल्कलवस्त्रं धारयित्वा, कुशमयीं मेखलां बद्ध्वा, त्रिः स्नात्वा, अल्पं अन्नं भुञ्जित्वा, शतशरदं तत्र, पतितपत्रेण एकैकवारं, जीवनं निर्वाहयामास।