सृष्टिकर्त्रा सर्वेषां भूतानां संसारबद्धानां सीमा विनियता। यत् किञ्चिद् बीजोत्पन्नं जातं, तत्र यत्र जनयिता नास्ति, तस्य जन्म व्यर्थमेव। न च कश्चित् तस्य जन्मनः साक्षात् कर्ता; केवलं स्वकर्मभिः विविधा जीवसङ्घा उत्पद्यन्ते। अण्डजादपि अण्डज एव जायते; मानवः पुनः मानवत्वं प्राप्नोति, मानवात् च कश्चित् सर्पादिषु जन्म लभते, तत्रापि मानवी स्वभावः अवशिष्टः। एतेषु जन्मसु धर्मसम्पत्त्या परं स्थानं लभ्यते; अन्ये तु अपत्यरहिताः एव स्थिताः। तत्र मानवेषु अपि ये गृहस्थधर्मं नाचरन्ति, ते क्रमशः ब्रह्मचर्याद्याश्रमान् प्राप्नुवन्ति। येन कर्मणा संसारः वृद्धिं गच्छति, तस्य आदेशेन यदि सर्वे अतीव संयताः स्युः, कथं संसारवृद्धिः स्यात्? अतः पुत्रोत्पत्तिः शास्त्रेषु सृष्टिकर्त्रा स्तूयते—भूतानां मोहाय, नरकक्लेशात् च मोक्षाय। स्त्रीविना प्राणिनां सृष्टिः न सिध्यति; स्वभावतः स्त्री दुःखिता, स्वदुःखं वदति, ताः च सृष्टिकर्त्रा शास्त्रार्थविवेकात् वञ्चिताः कृताः। शास्त्रेषु पुनः पुनः स्पष्टरूपेण उक्तं यत् गुणसम्पन्ना कन्या दशलाभात् पुत्राणां तुल्या स्यात्। किन्तु एषा वाक्यः फलहीना, पुरुषाणां दुःखदायिनी; कन्या दुःखिता शोचनीया, पितुः शोकवर्धिनी। यदि सर्वगुणसम्पन्ना स्यात्—पतिं पुत्रान् धनं च लभते—तर्हि या तद्रहिताः, तस्याः किं दुःखिन्याः? मम कन्या दोषसमूह इति त्वया उक्तम्; अहो, मोहग्रस्तोऽस्मि, कृशोऽस्मि, क्षीणोऽस्मि, पतामि, हे नारद। अयुक्तं वाक्यं कर्तुं न उचितम्; त्वदीया कृपया, मुनिवर, कन्यायाः दुःखसम्भूतं मम शोकं छिन्धि। मनः अपि स्वच्छम् असंशयं चेत्, तदपि लज्जायाः स्थानं भवति; फलेच्छारूपा तृष्णा तद् गृह्णाति, दूषयति च। स्त्रीणां श्रेष्ठं जन्म, कुलीनानां सामान्यनां च, इहामुत्रसुखाय, योग्यपतिप्राप्तिरूपेण कथ्यते। स्त्रीभ्यः योग्यः पतिः दुर्लभः; अयुक्तः अपि पतिः दुरापः उच्यते। पुण्यविना पतिं स्त्री न लभते। यत्र धर्मः साधनरहितः, कामः अपरिमितः, धनं केवलं जीविताय, तत्र भार्यायाः आश्रयः पत्यौ एव स्थापितः। दीनः, दारिद्र्ययुक्तः, मूर्खः, सर्वलक्षणविहीनः पतिः अपि स्त्रीभ्यः देवैः सदा श्रेष्ठः इति निःशङ्कम् उक्तम्। हे दिव्य मुनि, त्वया उक्तं यत् अस्याः पतिः न जातः; एषा अद्वितीया विपत्ति: असंख्या, गुरुतरा, दुःसहा। चराचराणां सृष्टौ अपि त्वं ब्रूषे, हे मुनिवर, अद्यापि सः न जातः; अतः मम मनः क्लेशमापन्नम्। मानवेषु देवेषु च, शुभाशुभफलदायकं चिह्नं हस्तपादयोः निश्चितम्। एषा 'ऊर्ध्वपाणिः' इति त्वया उक्तम्, हे मुनिश्रेष्ठ; ऊर्ध्वपाणित्वं सदा याचकानां लक्षणं स्मृतम्। शुभजन्मसम्पन्नानां, ये कदापि न ददाति, तस्याः पादाः स्वच्छायया व्यभिचारिण्यः त्वया उक्तम्। तत्रापि, हे मुनिवर, आशा न दृश्यते; अन्यानि शरीरलक्षणानि पृथक् फलानि दर्शयन्ति। शुभलक्षणं, धनं, पुत्राः, दीर्घायुः, पतिप्राप्तिः—एतानि सर्वाणि, हे मुनिश्रेष्ठ, त्वया तस्याः वियुक्तानि उक्तानि। त्वं मम सर्वं वेत्सि, सदा सत्यमेव वदसि; हे मुनिशार्दूल, मोहग्रस्तोऽस्मि, हृदयं भग्नवत् भवति। एवं शैलः दुःखमहत् चिन्तयित्वा मौनं जगाम; तदा गिरिराजस्य तन्मुखकमलात् सर्वं श्रुत्वा, नारदः देवैः प्रेरितः स्मितपूर्वकं वाक्यमुवाच। सुखस्थानमपि दुःखरूपेण वर्णयसि; तव वाक्यार्थः अस्पष्टः, तस्मात् मोहं गच्छसि, हे महाशैले। मम वचः शृणु, रहस्यान्वितं, चित्तं एकाग्रं कृत्वा, यत् मया उक्तम्। हे हिमाचल, या मया उक्तं यत् अस्यै पतिः न जातः, तत्रार्थः—महादेवः, यः भूतभविष्यद्वर्तमानेषु कारणं, शरणं, नित्यं, गुरुं, शंकरं, परमेश्वरं, सः न जातः। ब्रह्मा, विष्णु, इन्द्रः, ऋषयः च जन्ममरणजरया पीडिताः, ते सर्वे तस्य परमेश्वरस्य केवलं क्रीडनकानि, हे शैल। ब्रह्मा तस्य इच्छया जातो, लोकाधिपः; विष्णुः अपि युगे युगे विविधरूपेण महात्मा जायते। त्वं मन्यसे यत् विष्णुः मायया युगे युगे जायते; परन्तु आत्मनः नाशः नास्ति, स्थावरान्तेऽपि, हे शैल। यो जन्ममृत्युसंसारवर्त्मना गच्छति, तस्य केवलं शरीरं विनश्यति; न तु आत्मनः विनाशः कथ्यते। एषः संसारचक्रः, ब्रह्मादिस्थावरपर्यन्तः, जन्ममरणदुःखैः पीडितः, असहायः परिवर्तते। महादेवः तु अचलः, स्थिरः, अजातः, कारणं, अजरः; सः एव ईश्वरः, जगताम् अधिपः, सर्वक्लेशविवर्जितः भविष्यति। यत् त्वया उक्तं, हे देवी, लक्षणानां अभावः, तत्रापि यथार्थविचारं शृणु। दिव्यं लक्षणं तु शरीरलक्षणाधारितं, आयुः, धनं, श्रीं दर्शयति। अस्याः तु, हे शैल, अनन्तायाः, अप्रमेयायाः श्रीः, किञ्चन शरीरलक्षणं न स्थापितम्। अतः, हे बुध, अस्याः शरीरे लक्षणं नास्ति, यथा मया उक्तं; तथापि सा सदा वितानहस्तां मुद्रां दर्शयति।