तस्याः शिरसि मन्दमन्दं कम्पमाने, सा किञ्चिदपि न वदति स्म। तदा पुनः मातरं तां सान्त्वयन्तीमिदमुवाच— "वत्से, दिव्यं मुनिं प्रणम्य ततोऽहं तव प्रियं मणिमयक्रीडनकमिदानीं दास्यामि, यत्सुखकरं मया चिरं रक्षितम्।" मातुः प्रवचनेन प्रेरिता सा कन्या शीघ्रं समुत्थाय, कमलदलसदृशे हस्ते तस्य मुनेश्चरणयोः स्थापयित्वा, शिरसा तान् स्पृशन्ती सस्नेहमनमत्त। तस्याः प्रणामं कृत्वा, तस्याः मातर्याः सखीभिः सह, सान्त्वनया सुभगत्वं स्तुवन्तीनां स्त्रीणां प्रति सौम्यं प्रोत्साहनं कृतम्। माता स्वकन्यायाः शरीरलक्षणान् ज्ञातुमुत्सुकत्वात्, स्वभावात् च स्त्रीभावात्, हृदि तां पुत्र्यां विषये चिन्तामकरोत्। तस्याः पतिसङ्कल्पं हृदि ज्ञात्वा, गिरिराजः किंचिदपि न उक्त्वा, तद् वृतं प्रीतिकरमिति मनसा मेने। तदा राज्ञ्याः सखीप्रेरितः, महर्षिः नारदः सस्मितं गिरिराजमिदमुवाच— "सौम्य, अस्यै न पतिः जातः; शुभलक्षणविहीना सा। तस्याः हस्ते सदा विवृत्ते, पदे चलिते, स्वच्छायया एव सा जीविष्यति। किं बहुना?" एतच्छ्रुत्वा, विक्षिप्तचित्तः, धैर्यं भग्नम्, अश्रुवक्त्रः स महागिरिः नारदं प्रति दुःखितः सस्वरमुवाच— "संसारस्य गतिः अतीव दोषयुक्ता दुर्निरीक्ष्या च, सृष्टिश्च निवारणीयैव, तस्मात् कश्चित् अद्भुतः कर्ता तस्याः कारणम्। सृष्टौ हि नियतिः कर्त्रा स्थापिताऽस्ति; बीजजन्यस्य यदुत्पत्तिः, कर्ता विना सा व्यर्था।" "यच्च, जातस्य कश्चन कर्ता नास्ति, स्वकर्मैव भूतानां विविधा जातिः। अण्डजादपि अण्डजः जायते, मानुषोऽपि पुनर्जायते, मानुषात् सर्पादिषु जन्म, मानुषधर्म एव तिष्ठति। एतेषु जन्मसु धर्मविशिष्टः श्रेस्थतमं स्थानं प्राप्नोति; अन्ये प्रजाः अपत्यवर्जिताः एव। तत्र, मानुषाः गृहधर्मनिष्ठाः अपि न भवन्ति; क्रमशः ब्रह्मचर्याद्याश्रमं यान्ति।" "येन संसारवृद्धिः भवति, तेन नियोज्यमाने, यदि सर्वे अत्यधिकनिगृहीताः स्युः, तर्हि संसारवृद्धिः कथं सम्भवेत्? अतः शास्त्रे पुत्रोत्पत्तिः सृष्ट्या स्तुताऽस्ति, मोहाय च भूतानां, नरकक्लेशात् त्राणाय च। प्रजासृष्टिर्नारीविना न सिध्यति; स्त्री स्वभावतः दुःखिता, स्वदुःखमेव भाषते, सृष्टिकर्त्रा तस्याः शास्त्रार्थविवेकः अपहृतः।" "शास्त्रेषु स्पष्टं पुनःपुनः प्रोक्तं, यः धर्मसम्पन्ना कन्या सा दशपुत्रसमाऽस्ति। किन्तु तद्वचनं फलरहितं, पुरुषाणां दुःखायैव, कन्या दुःखिता शोक्याऽपि, पितुः शोकवृद्धिकरणी।" "यद्यपि सा सर्वगुणसम्पन्ना—पतिसुतधनादिभिः युक्ता—किं पुनः तस्याः, या पतिसुतधनविहीना दुःखिनी? त्वं च मे कन्याः दोषसमूहमित्युक्तवान्, हा, मोहः, क्षीणः, कृशः, विशुष्कः, पतामि नारद।" "अनुपपत्तेः, अनार्हस्य च समये, वचनं न युक्तम्; त्वया करुणया, मुने, कन्यायाः दुःखं मे छिन्द्धि।" "स्पष्टचित्तेऽपि, संशयवर्जिते च मनसि, लज्जास्थानं जायते; फलाभिलाषरूपा तृष्णा तद् दूषयति। स्त्रीणां श्रेष्ठं जन्म द्विजातीनां च साधारणानां च, इहामुत्रसुखहेतुः, पतिसम्पादनं कथ्यते।" "पतिसम्पादनं स्त्रीणां दुर्लभम्; अपि च, अप्राप्तः पतिः दुःखदः; पुण्यविना पतिः न लभ्यते। यत्र धर्मः साधनरहितः, कामः अपरिमितः, धनं तु जीवितमात्रार्थं, तत्र स्त्रियाः पतिः एव आधारः।" "पतिः दरिद्रः, दारिद्र्ययुक्तः, मूढः, सर्वलक्षणविहीनश्च, देवैः स्त्रियाः परमः इत्युक्तम्।" "महर्षे, त्वया उक्तं—नास्यै पतिः जातः—एषा अनुत्तमदुःखानां गणना नास्ति, गुरुतरं, दुःसहं च।" "चराचराणां सृष्टौ, मुनिवर, त्वया उक्तं—अद्यापि स न जातः; तस्मात् मे मनः विह्वलम्।" "मानुषेषु, देवेषु च, शुभाशुभफलसूचकं हस्तपादलक्षणमेव प्रतिपाद्यते।" "एषा त्वया 'विवृत्तहस्ता' इति प्रोक्ता, मुनिश्रेष्ठ; विवृत्तहस्तत्वं याचकानां लक्षणमित्येव।" "ये शुभजन्मसम्पन्नाः, भाग्यवन्तः, ये च कदापि न ददति, त्वया उक्तं—तस्याः पादाः स्वच्छायया व्यभिचारिणः।" "अपि तत्र, मुनिवर, श्रेयसी आशा न दृश्यते; अन्यानि शरीरलक्षणानि पृथक् फलप्रदानीति।" "शुभलक्षणं, धनं, पुत्राः, दीर्घायुष्यम्, पतिलाभश्च—एतानि सर्वाणि त्वया प्रोक्तानि तस्याः वर्जितानि।" "त्वं सर्वं जानासि, सदा सत्यं वदसि; मुनिशार्दूल, मोहः मम, हृदयं च विदीर्णमिव।" एवं गिरिराजः महद् दुःखं चिन्तयित्वा, मौनं समुपास्त; तस्यैव शैलस्य पद्ममुखात् सर्वं श्रुत्वा, देवप्रेरितः नारदः सस्मितमुवाच— "सुखस्थलेऽपि दुःखं वर्णयसि; वाक्यार्थं न ज्ञात्वा, मोहं प्रपन्नोऽसि, महागिरे।" "मम वचः शृणु, गूढार्थयुक्तं, एकाग्रचित्तेन, यत् त्वया पृष्टम्।" "हिमाचल, यदहं उक्तवान्—'नास्यै पतिः जातः'—तस्याः पतिः न जातः इति न सामान्यः; महादेव एव, भूतभव्यभवदाधारः, शरण्यः, नित्यः, गुरु, शङ्करः, परमेश्वरः, स एव न जातः।