शृणु, हे राजन्, जगतां पितामहस्य ब्रह्मणः उत्पत्तिं च सृष्टिक्रमं च यथावत्। स ब्रह्मा, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, कथं चतुर्मुखः जातः, कथं च जगत्सृष्टिं कृतवान्, इति प्रवक्ष्यामि। आदौ तु स देवपितामहः घोरं तपः समास्थाय स्थितवान्। तस्मात् तपसो वेदाः, सहाङ्गोपाङ्गक्रमैः, स्वयमेव प्रादुरभवन्। सर्वेषां शास्त्राणां मध्ये ब्रह्मणा प्रथमं स्मृतं शाश्वतम्, शब्दरूपं, पुण्यं, शतकोटिश्लोकसंयुतम्। ततो ब्रह्मणः मुखेभ्यः वेदाः निष्पेतुः, तैः सह मीमांसा, न्यायः, विज्ञानानि च, अष्टविधप्रमाणैः सहितानि। स ब्रह्मा वेदाध्ययनपरः सन्, सुतोत्पत्तिकामः, मनसः पूर्वं मानसपुत्रान् ससर्ज; ते मानसाः संज्ञायन्ते। प्रथमं मरीचिः, अनन्तरं महर्षिः अत्रिः, ततोऽङ्गिराः, पश्चात् पुलस्त्यः अभवत्। ततोऽपि पुलहः जातः, अनन्तरं क्रतुः, तस्मात् प्रचेताः, पुनः वसिष्ठः तस्य पुत्रः अभवत्। भृगुः अपि तस्य पुत्रः, तथा नारदः अपि शीघ्रं जातः। एवं दश मानसपुत्रान् ब्रह्मा स्वस्यात्मनः ससर्ज। अथ, प्रजापतेः शरीरेभ्यः मातृविहीनान् पुत्रान् प्रवक्ष्यामि। दक्षिणाङ्गुष्ठात् दक्षः प्रजापतिः अभवत्। उरः प्रदेशात् धर्मः, हृदयात् कामदेवः, भ्रूमध्ये क्रोधः, अधः देशात् लोभः जातः। बुद्धेः मोहः, अहङ्कारात् मदः, कण्ठात् हर्षः, नेत्राभ्यां मृत्युर्भारत, हस्तमध्यात् अपि ब्रह्मपुत्रः अभवत्। एते नव पुत्राः, दशमी कन्या च, या अङ्गजा इति प्रसिद्धा, ब्रह्मणः दशमी सन्ततिः। मोहः बुद्धेः, अहंकारः, क्रोधः, बुद्धिः—एतेषां नाम्नां तात्पर्यं किमिति पृच्छ्यते। सत्त्वं, रजः, तमः इति त्रिगुणाः कथ्यन्ते; तेषां सम्यग्वस्था एव सृष्टिस्वभावः उच्यते। केचित् तं प्रधानं वदन्ति, अपराः अव्यक्तम्; एष एव भूतानि सृजति, विकारान् च करोति। गुणानां च प्रवृत्त्या त्रयो देवाः जाताः—एकरूपः, त्रिविधविभागः—ब्रह्मा, विष्णुः, महेश्वरः। प्रधानस्य विकारात् महत्त्वं समुत्पन्नम्; तदेतत् सर्वलोकानां मूलम्। महत्त्वात् अहंकारः उत्पद्यते, सः मानवसमृद्ध्यर्थम्; तस्मात् पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, बुद्ध्यधीनानि, तानि प्रवक्ष्यामि, तथा कर्मेन्द्रियाणि अपि। श्रोत्रं, त्वक्, चक्षुः, रसना, घ्राणम्; मूत्रणम्, जननम्, हस्तौ, पादौ, वाक्—एषां समूहम्। शब्दः, स्पर्शः, रूपम्, रसः, गन्धः; निष्क्रमणम्, भोगः, ग्रहणम्, गमनम्, भाषणम्—एतेषां कर्माणि। एतेषां मनः एकादशं, क्रियाज्ञानगुणयुक्तम्; सूक्ष्मेन्द्रियसमूहः तस्य रूपम्, तद्विद्भिः एवम् उक्तम्। सूक्ष्मभूतसमवायात् शरीरम् इति कथ्यते; शरीरसंयोगात् जीवः अपि 'शरीरिणः' इति पण्डितैः उच्यते। मनः सृष्टिकाम्यया प्रेरितम्, सृष्टिं उत्पादयति; शब्दतन्मात्रात् आकाशः उत्पन्नः, स शब्दगुणयुक्तः। आकाशस्य विकारात् वायुः, स शब्दस्पर्शगुणः; वायौ स्पर्शतन्मात्रात् अग्निः जातः। तस्य विकारात् त्रिधा अग्निः, स शब्दस्पर्शरूपगुणः; अग्नेः विकारात् जलम्, राजन्, चतुर्गुणयुक्तम्। रसतन्मात्रात् उत्पन्नं जलम्, तत्र मुख्यः रसगुणः; पृथिवी तु गन्धतन्मात्रात्, पञ्चगुणसमन्विता जाता। सा मुख्यतः गन्धगुणयुक्ता; एषा परा बुद्धिः। एतेषां साहाय्येन पञ्चविंशः पुरुषः संसारानुभवति। ईश्वरस्य इच्छया एष जीवः अपि पण्डितैः वर्ण्यते; एवं पुरुषस्य शरीरम् अत्र षड्विंशतितत्त्वात्मकम्। तत्त्वैः युक्तत्वात् एषः साङ्ख्यः इति कपिलादिभिः कथ्यते; एतानि तत्त्वानि स्थाप्य, स्रष्टा जगत् असृजत्। स ब्रह्मा, लोकसृष्ट्यर्थं सावित्रीं हृदि स्थाप्य, तत्र लीनः अभवत्। तदा जपन्, स्वशुद्धदेहं भित्त्वा, अर्धं स्वस्य स्त्रीरूपेण, अर्धं पुंस्रूपेण चकार। सा शतरूपा अभवत्, या सावित्री अपि कथ्यते। सा च, हे शत्रुतापन, सरस्वती, गायत्री, ब्रह्माणी इति अपि प्रसिद्धा। तां स्वदेहजां कन्यां स ब्रह्मा चिन्तयामास। तां दृष्ट्वा, स भगवान् कामबाणाभिहतः, 'हा रमणीयता! हा रमणीयता!' इति प्रजापतिः व्याहरत्। तदा वसिष्ठादयः 'भगिन्याः' इति उच्चैः शशंसुः; ब्रह्मा तु तस्या मुखमेव अपश्यत्। पुनः पुनः 'हा रमणीयता! हा रमणीयता!' इति उक्त्वा, स प्रणम्य पुनः तां निरीक्षितवान्। तदा सा सुमुखी, लज्जया, पुत्राणां पुरतः, पितरं परिहर्तुम्, तं परिक्रामन्ती अभवत्। तस्य दक्षिणे पक्षे गौरवर्णं, विस्मितं मुखं उत्पन्नम्; पश्चिमे अपि अद्भुतं मुखं समुत्पन्नम्। चतुर्थं पृष्ठतः, वामे, कामबाणपीडितं मुखं अभवत्; पुनः तस्य कामात्, तत्रैव, अन्यदपि मुखं जातम्। सा उत्तरेणोत्थाय, तं रूपं धारयन्ती, द्रष्टुकामा, पितरं निरीक्ष्य, तस्य सृष्ट्यर्थं घोरं तपः अकरोत्। स तु, आत्मकन्यायाः संगमकामनया, तद् सर्वं नाशयामास। तदा तस्य धीरस्य, शीर्षे, पञ्चमं मुखं उत्पन्नम्; तद् ब्रह्मा तस्य मुखं जटाभिः आवृत्य धारयामास।