हरिणा सुतीक्ष्णैः शरैः प्राणस्थानि विव्याधे दानवराजः, तथापि स न चचाल। क्षणमात्रं संधाय स तदा लोहमुसलमादत्त। तेन दीप्तेन मुसलेन जनार्दनं ताडितवान्, तेन प्रहारविषेण विष्णुः किंचित्सम्प्रकम्पितः। ततः कोपविस्तृतलोचनः माधवः स्वदण्डमादाय, क्रुद्धः सन् मथनं रथेन सहितं समकृन्तत्। तदा स दानवराजः पर्वत इव कालान्ते भूमौ निपपात। तस्मिन् महाबले दैत्ये पतिते, दैत्याः मलिनमद्गजवद्भूमौ सन्नमना अभवन्। तेषां दर्पितानां दैत्यानां पराजये जाते, क्रोधसंरक्तलोचनः दैत्यपतिः महिषो महाबलः हरिमभिमुखं प्रवव्राज। महिषो तीक्ष्णशूलेन हरिं विव्याध, शूलप्रहारैश्च वीरः गरुडस्य वक्षः प्रदेशे ताडितवान्। ततः पर्वतगुहामिव विशालं मुखं प्रसार्य, स दानवः समरे स्थिरं गरुडमगिलयितुमिच्छन् समुपचक्रमे। अच्युतस्तु तदभिप्रायं विज्ञाय, दिव्यास्त्रैः तस्य मुखमपूरयत्, स्वबलं प्रकटयन्। तदनन्तरं गरुडध्वजः विष्णुः मन्त्रबलसंयुक्तैः दिव्यास्त्रैः महिषस्य मुखं संरुद्धवान्, शरवृष्टिं च ससर्ज। तैः शरैः ताडितः महिषासुरः पर्वतसन्निभः भूमौ परिभ्रम्य निपपात, मरणं न प्राप। पतनं तस्य महिषस्य दृष्ट्वा केशवः उवाच— "महिषासुर, मदोन्मत्तोऽसि; इह शस्त्रवधयोग्यो नासि। ब्रह्मणा कमलसम्भवेन स्त्रियैव वधयोग्यत्वं ते पूर्वमेव निर्दिष्टम्। उत्तिष्ठ, जीवितं रक्षस्व, शीघ्रं समरात् प्रस्थितुमर्हसि।" इत्युक्ते, व्याघूर्णमानः महिषः समरात् निवर्तितुमिच्छन्, तदा शुम्भोऽसुरो रोषात् अधरं दंशयन्, भ्रूविलासेन मुखं विकुर्वन्, स्वहस्तं पाणिना संपीड्य, भीषणं धनुः समादत्त, तद्बद्ध्वा विषधरशरान्सज्जीकृत्य तस्थौ। स युद्धविशारदः दृढहस्तः अनन्तशरवृष्ट्या विष्णुं गरुडं च अग्निज्वालोपमैः शरैः समभिदुद्रावत्। तथापि, विष्णुः असुरेन्द्रस्य शरैः ताडितः, मृत्युंसमानं गदां समादाय, तया पर्वतसन्निभं शुम्भस्य कवचं समाहितवान्। हतमेढे कवचे च व्यपेत्य, असुरपतिः भूमौ स्थित्वा, हरिः भूमितः कालाग्निसदृशैः शरैः प्रवर्षन् तस्थौ। त्रिभिः शरैः भुजं, षड्भिः शिरः, दशभिः ध्वजं, चापयुक्तेन च शरं तस्य कर्णे विक्षिप्य, विष्णुः असुरस्य नेत्रे उन्मीलिते ताडितवान्। तैः प्रहारैः पीडितः असुरपतिः रक्तस्रोतांसि स्रवन्, क्षणमपि चचाल। तदा शङ्खचक्रपद्मधन्वा विष्णुः तमुवाच— "कन्यकया त्वं वधयोग्यः, शुम्भ, युद्धं त्यज। कतिपयदिनेषु मया न वधार्होऽसि, मूढ। किमर्थं व्यर्थं युद्धकामः?" विष्णोः वचः श्रुत्वा निमिः विष्णुं जिघांसन्, घोरां गदां समुत्क्षिप्य, गरुडस्य शिरसि ताडितवान्। शुम्भोऽपि मणिसंकुलया गदया विष्णोः शिरसि ताडयामास। तयोः घोरप्रहाराभ्यां, विष्णुर्गरुडश्च ज्वलद्भ्राजमानमेखलावद्भूमौ निपेततुः। तद्विलोक्य, सर्वे दितिपुत्राः सिंहनादं कृत्वा, धनूंषि विक्षिप्य, भूमिं कम्पयन्तः, केचिद्वस्त्राणि विक्षिपन्तः, अन्ये शङ्खदुन्दुभीशब्दैः नभः पूरयन्तः, हृष्टाः अभवन्। ततः चेतनां पुनः प्राप्तः गरुडः केशवेन सह शीघ्रं युद्धभूमिं परित्यज्य, अतिवेगेन पलायितवान्। हरिं पलायमानं, ध्वजचापविहीनं दृष्ट्वा, सहस्राक्षः इन्द्रः तम् रणभूमौ पराजितमिति मेने। असुरान् प्रमुदितान् दृष्ट्वा, किमकर्तव्यमिति न ज्ञातवान्; ततः वज्रपाणिः देवराजः विष्णोः समीपं गतवान्। स मधुरया वाचा तं प्रोत्साहयन् उवाच— "किं दुष्टचित्तान् असुरान् क्रीडसि, भगवन्? पापकृतां दुर्बलतां विज्ञाय, बलवान् किम् आचरति? हीनान् बलवान् उपेक्षन्, हीनः स्वात्मन्यात्मानं बलिष्ठमिति मन्यते।" "तस्मात्, बुद्धिमन्तः अनाथान् न परित्यजन्ति; अग्रस्थानेन सारथयः विजयमाप्नुवन्ति। हिरण्याक्षवधकाले अग्रे कोऽभूत् तव सखः? हिरण्यकशिपुः महाबलः दर्पयुक्तः च, स त्वां समासाद्य आपदं स्मृतिभ्रमं च प्राप्तवान्। पूर्वे ये दैत्यराजानः सुरद्विषः, अग्नौ पतङ्गवत् नष्टाः। सर्वयुगेषु, हे हरि, त्वमेव दानवानां नाशकः।" "एवं, विष्णो, अद्य देवद्विषां निमग्नानां देवतानां शरणं भूत्वा।" इत्युक्तः, विष्णुः महाबाहुः तेजसा समृद्धः, सर्वशरण्यः, शत्रुनाशनः, आदौक्षजः सहस्राक्षं समये धैर्ययुक्तं सम्बोधितवान्— "दैत्यराजानां स्ववधोपाय एव वधः, अन्यथा न; तारो दानवो सप्ताहमात्रेण शिशुत्वे वध्यः। कश्चिदस्ति स्त्रीहस्तवधयोग्यः, अन्यस्य कन्या वधोपायः, जम्भोऽपि दानवो वध्यः। तस्मात्, दिव्यबलयुक्तः जम्भं, जगद्विघातकं, हन। स सर्वेषां प्राणिनां त्वां विना अभेद्यः, दानव। मया संरक्षितः युद्धे, जम्भं जगद्विघातकं निष्कासय।" वैकुण्ठस्यैतद्वचनं श्रुत्वा, सहस्राक्षः अमरारातिः, सर्वदेवान् सेनायाः व्यवस्थायामाज्ञापयत्। यद् यद् सर्वेषां लोकानां वीर्यतपसां सारः, तत् तत्र समाहितम्। एवं तत्र देवासुरयुद्धे हरिः स्वबलं प्रकटयन्, दैत्यैः सह युद्धं पुनरपि समारभत।