तदा दैत्यैः शूलगदापाशमुसलशवशितिकण्ठशरचक्रशूलादिभिः सर्वतो युद्धे समभिप्रहारः कृतः। तेषां निशाचरैः प्रक्षिप्तान् अस्त्रान् जनार्दनः अद्भुतवीर्यः अग्निज्वालासमप्रभैः शरैः शतशः प्रतिशरेण विहितवान्। ततो दैत्याः शस्त्रबलक्षयात् मोहिता मनसा, युद्धे शस्त्रग्रहणे असमर्थाः अभवन्। तस्मिन्काले दैत्याः सर्वतः असंख्येयसंख्यया गजाश्वशवैरपि शस्त्ररूपेण जनार्दनं प्रति युद्धं कृतवन्तः। तदा विष्णुः अनेकविकृतिरूपं धारयन्, क्षणमेकं संयतबाहुः सन्, महायुद्धे तुमुलध्वनौ गरुडं सम्बोधितवान्—"गरुड! किं त्वं युद्धे न श्रान्तः? यदि न श्रान्तः असि, तर्हि मथनस्य रथं प्रति गच्छ। अथवा यदि श्रान्तः असि, तर्हि क्षणमेकं युद्धात् निवर्तस्व," इति विष्णुर्महाबलः गरुडं प्रति उक्तवान्। तदा युद्धस्थले गरुडः भीषणरूपिणं दैत्यं मथनं प्रति जगाम। विष्णुं शङ्खचक्रगदाधरं दृष्ट्वा स दैत्यः तं प्रतियुद्धाय स्थितवान्। स भिन्दिपालेन तीक्ष्णशरेण विष्णुं वक्षसि ताडितवान्, किन्तु विष्णुः तं प्रहारं तु तुच्छं मत्वा न विचलितः। विष्णुः पञ्चभिः शितधारलौहशिलाशरैः तं ताडितवान्, पुनः दशभिः शरैः वक्षसि विद्धवान्। तेन हरिणा सर्वाङ्गेषु विद्धः स दैत्येश्वरः न कम्पितः, क्षणमेकं समाश्वस्य स आयसीं गदां जग्राह। तया ज्वलन्त्या गदया जनार्दनं ताडितवान्, तेन प्रहारेण विष्णुः किंचित् कम्पितः अभवत्। ततः कोपात् विस्तीर्णलोचनः माधवः स्वगदां गृहीत्वा, रोषेण मथनं रथेन सह निष्पेषितवान्। तदा स दैत्यपतिः पर्वत इव कालान्ते भूमौ पतितः। तस्य महादैत्यस्य पतने दैत्याः शोकवशात् मनोबलं हतवन्तः, यथा गजाः पङ्के निमग्नाः। एवं तेषु दर्पयुक्तेषु दैत्येषु भग्नेषु, दैत्यपतिः महिषो रोषात् रक्तनयनः, स्वबलदर्पेण हरीमभिमुखं जगाम। स तीक्ष्णशूलेन हरीं विद्धवान्, शूलपातेन च गरुडं वक्षसि आहतवान्। ततः पर्वतगुहासमदंष्ट्रः स दैत्यः युद्धे स्थिरं गरुडं ग्रसित्वा भक्षितुम् उद्यतः। किन्तु अच्युतः तदभिप्रायं विज्ञाय, दिव्यास्त्रैः तस्य मुखं पूरितवान्। ततः गरुडध्वजः विष्णुः दिव्यास्त्रैः मन्त्रशक्तिसंयुक्तैः बाणवृष्टिं महिषस्य मुखे संनिरुद्धवान्। तैः शरैः आहतः स महिषो दैत्यः पर्वतसमः भूमौ पतितः, न तु मृतः। तं भूमौ पतितं दृष्ट्वा केशवः उवाच—"महिषासुर! त्वं मदमत्तः, अत्र शस्त्रैः तव वधो न युक्तः। त्वं पद्मयोनेः वचनेन स्त्रीहस्तेन वधार्हः इति पूर्वमेव निश्चितः। उत्थाय जीवितं रक्ष, शीघ्रं च युद्धभूमिं परित्यज।" तस्मिन् गवेषयति, असुरपतिः शुम्भो रोषात् ओष्ठं दष्ट्वा, भ्रुकुटिं कृत्वा, स्वहस्तं हस्तेन संपीड्य, भीषणं धनुः गृहीत्वा, तं सज्यं कृत्वा, विषधरशरान् सन्नद्धः। स युद्धविशारदः दृढहस्तः, अग्निज्वालासमप्रभैः अनिर्वेद्यैः शरैः विष्णुं गरुडं च आच्छाद्य समभ्यधावत्। तस्य शरैः आहतः अपि विष्णुः कालान्तकसदृशं मुसलं गृहीत्वा, पर्वतसदृशं शुम्भस्य कवचं ताडितवान्। हते मेषे कवचे च, असुरपतिः भूमौ स्थित्वा, हरिः भूमेः इव प्रलयाग्निसदृशैः बाणवर्षैः तं ताडितवान्। त्रिभिः बाणैः बाहुं, षड्भिः शिरः, दशभिः पताकां, चापेन च असुरस्य कर्णं विवृतलोचनं ताडितवान्। तैः आहतः असुरपतिः रक्तधाराभिः स्रवन् कम्पमानः, किंचित् विचलितः, तदा शङ्खपद्मधन्वा तम् उवाच—"त्वं कन्यया वधार्हः, युद्धं परित्यज शुम्भ। कतिपयदिनेषु त्वं मया वधं न अर्हसि, मूढ! व्यर्थं युद्धे स्पृहा किमर्थम्?" एवं विष्णोः वचनं श्रुत्वा, निमिः विष्णुं हन्तुम् उद्यतः, घोरां गदां उत्थाय, गरुडं शीर्षे ताडितवान्। शुम्भोऽपि रत्नसमूहमण्डितया गदया विष्णुं शीर्षे ताडितवान्। तयोः उग्रप्रहारेण, विष्णुश्च गरुडश्च, द्योतमानमेघाविव भूमौ पतितवन्तौ। तद्विलोक्य सर्वे दितिपुत्राः सिंहनादं कृत्वा, धनुषां शब्दैः पृथिवीं कम्पितवन्तः, केचित् वस्त्राणि विक्षिप्य, केचित् शङ्खदुन्दुभिशब्दैः आकाशं पूरितवन्तः। ततः चेतनां प्राप्य, गरुडः केशवेन सह, शीघ्रतरं युद्धभूमिं त्यक्त्वा पलायितः। तदा हरीं पलायन्तं दृष्ट्वा, ध्वजचापविहीनं, सहस्राक्षः तं युद्धे पराजितं मेने। असुरान् प्रमुदितान् दृष्ट्वा, किं कर्तव्यमिति न जानन्, स वज्रधरो देवराजः विष्णोः समीपं गतवान्। स तं मधुरया वाचा उत्साहवर्धनं वचनं उवाच—"किं त्वं दुष्टचित्तानाम् असुराणां सह क्रीडसि, देव? यत्र दुरात्मभिः दुर्बलता विज्ञायते, तत्र कथं सत्पुरुषः व्यवहरति? बलिनः यदा नीचं तिरस्कुर्वन्ति, तदा हीनः आत्मानं बलवान् मन्यते। तस्मात् बुद्धिमान् अनाथं नीचं न परित्यजेत्; अग्रगण्यत्वेन सारथयः विजयं प्राप्नुवन्ति।" एवं स कथाम्।