यदा तदस्त्रं प्रतिहतम्, तदा विष्णुः दानवविनाशनः सर्वलोकभीषणं कालदण्डास्त्रं ससर्ज। तस्य समारम्भे कठोरः वातः प्रववौ, पृथिवी च चचाल, देवी च व्याकुलिता बभूव, दानवाश्च मोहमग्ना अभवन्। तं भीष्णमस्त्रं दृष्ट्वा, युद्धे प्रमत्ताः दानवाः विविधरूपाणि दिव्यानि अस्त्राणि ससृजुः। तत्र ग्रसनः नारायणास्त्रं जग्राह, निमिः चक्रं, अन्ये च स्वं स्वं श्रेष्ठमस्त्रं प्रायुञ्जन्; जम्भः तु कालदण्डास्त्रनिवारणाय ऐषिकमस्त्रं ससर्ज। संध्यायाः आगमनात् पूर्वं, दैत्याधिपतिभिः तदस्त्रं प्रत्युद्यन्तुं न शक्ता, तस्मिन्नन्तरे विष्णुः कोटिशः दानवाधिपतीन् हस्त्यश्वरथसहितान् निजघान। अनन्तरं तदस्त्रं दैत्यास्त्रसंयोगेन शामितम्। कालदण्डं शान्तं दृष्ट्वा, हरिः कोपशौर्यसमन्वितस्वरूपः स्वमस्त्रं जग्राह। स चक्रं जग्राह, यत् दशसहस्रसूर्यसमप्रभं, स्वयमेव समुत्कटम्, तदात्यन्तभीषणं, वज्रसारमिव, सेनापतेः ग्रीवायां प्रक्षिप्य ससर्ज। तच्छक्रं गगने दृष्ट्वा, प्रमुखदानवाः सर्वशक्त्या तस्य भीषणं दिव्यमस्त्रबलं न शेकुः सहितुम्, यथा दैवेन निष्फलः प्रयासः। तत् अगम्यं, अजय्यम् चक्रं ग्रसनस्य ग्रीवायामपतत्, तां द्विधा चकार; तस्माद् ग्रीवात् भीषणः रक्तप्रवाहः प्रवव्राज, तच्चक्रं पुनः जनार्दनस्य हस्तं प्रज्वलिताग्निसदृशं प्रत्यागच्छत्। ग्रसने लोकपतौ हते, दानवाः निरोधेन विना हरीं प्रति युद्धाय समुत्तस्थुः। शूलैः, गदाभिः, पाशैः, मुसलैः, मृतशिरोभिः, तीक्ष्णमुखैः बाणैः, चक्रैः, शूलैः च ते प्रहारम् अकुर्वन्। जनार्दनः, अद्भुतवीर्यः, तैः दानवैः सृष्टानि अस्त्राणि अग्निजिह्वासदृशैः शरैः शतानि शतानि कृत्वा प्रत्यवारयत्। ततस्तेषां शस्त्रबलं क्षीणं, मनांसि च भ्रमितानि अभवन्; ते युद्धे शस्त्रग्रहणं न शेकुः। तस्मिन्काले, दैत्याः सर्वतः, असंख्येनेव, हस्त्यश्वरथमृतदेहैः जनार्दनं प्रति प्राहरन्। विष्णुः अनेकानि रूपाणि धारयन्, क्षणमेकं शान्तभुजः बभूव, तत्र महासंरम्भे गरुडं प्रति उवाच— "गरुड, किं त्वं युद्धेऽद्यापि न श्रान्तः? यदि त्वं न श्रान्तः, तर्हि मतनस्य रथं प्रति गच्छ। अथवा श्रान्तः चेत्, क्षणमेकं युद्धात् निवर्तस्व।" इत्येवं विष्णुः महाबलः गरुडं समादिशत्। ततः गरुडः रणभूमौ भीषणरूपं दानवं मतनं प्रति जगाम। विष्णुं शङ्खचक्रगदाधरं दृष्ट्वा, स दानवः तं प्रति स्थितः। स भिन्दिपालात् तीक्ष्णेन बाणेन विष्णोः उरसि प्राहरत्; तं प्रहारं विष्णुः महायुद्धे किंचिदपि न ममान। विष्णुः पञ्च शिलास्त्रशरैः तम् आहत्य, पुनः दशभिः द्रुतैः बाणैः तस्य वक्षसि प्राहरत्। हरिणा बाणैः प्राणेषु विद्धः स दैत्यपतिः न चचाल; क्षणमेकं समाश्वस्य, ततो लोहदण्डं जग्राह। तेन ज्वलनमुष्टिना जनार्दनं ताडयामास; तेन प्रहारेण विष्णुः किंचित् कम्पितः। ततः माधवः क्रोधात् विवृतनेत्रः गदां जग्राह, कोपात् मतनं रथसहितं चूर्णयामास। तदा दैत्यपतिः पर्वत इव कालान्ते भूमौ निपपात। तस्मिन् बलिनि दैत्ये पतिते, दैत्याः ह्रदगतगजाः इव उत्साहं जहुः; तेषु दर्पपूर्णेषु दानवेषु पराजितेषु, क्रोधात् रक्तलोचनः महिषो दैत्याधिपः स्वबलं आश्रित्य हरिं प्रति समुपजगाम। तीक्ष्णशूलप्रहारात् महिषः हरिं विव्याध, शूलप्रहारात् गरुडस्य वक्षसि प्राहरत्। ततः पर्वतगुहासदृशं विवृतास्यः स दानवः युद्धे स्थितं गरुडं ग्रसितुम् इच्छन् अभवत्। अच्युतः तस्य भावं विज्ञाय, दिव्यास्त्रैः तस्य मुखं पूरयामास, महाबलः सन्। ततः गरुडध्वजः विष्णुः महिषस्य मुखे दिव्यास्त्राणि मन्त्रबलोपेतानि सन्दधानः शरवृष्टिं ससर्ज। तैः बाणैः अभिहतः महिषो पर्वतसन्निभः भूमौ परिपत्य न मृतः। महिषं भूमौ निपतन्तं दृष्ट्वा, केशवः उवाच— "महिषासुर, त्वं मदोन्मत्तः; अत्र शस्त्रैः न वध्यः। त्वं पूर्वमेव पद्मयोनिना स्त्रीवधयोग्यः इति निश्चितः। उत्थाय जीवितं रक्ष, शीघ्रं युद्धात् निवर्तस्व।" यदा महिषः निवर्तते स्म, तदा शुम्भोऽसुरः क्रोधात् ओष्ठौ दष्टी, भ्रुकुट्या विकटवदनः, स्वहस्तं पाणिना निर्ददर्श, भीषणं धनुः जग्राह, तं सज्जीकृत्य विषधरान् इव बाणान् समारोपयत्। स युद्धविशारदः दृढग्रहः विष्णुं गरुडं च अग्निजिह्वासदृशैः, निशितैः, अमोघैः बाणैः समन्ततः प्राहरत्। असुरराजस्य बाणैः अभिहतः अपि विष्णुः कालसदृशं मुसलं जग्राह, तेन शुम्भस्य महागिरिसमं कवचं ताडयामास। हतमेधं कवचं च त्यक्त्वा, असुरपतिः भूमौ स्थितः। ततः हरिः भूमौ स्थित्वा प्रलयाग्निसदृशैः शरवृष्टिं ससर्ज। त्रिभिः बाणैः तस्य भुजं विव्याध, षड्भिः शिरः, दशभिः ध्वजं, द्रुतचापेन कर्णे च प्राहरत्, विशाललोचनः सन्। तैः प्रहारैः असुरपतिः पीडितः रक्तधाराभिः स्रवन्, किंचित् कम्पमानः स्थितः; तदा शङ्खपद्मधनुर्धरः विष्णुः तम् इदं सस्मितम् उवाच।