तदा पाशपाणिः कृपाणं निःस्पृहं तस्मिन् बद्धबाहौ दैत्ये निष्प्रियम् आघातयत्, तस्य च ताडनात् रुधिरं व्रणात् स्रवमाणम् उद्गिर्यते स्म। अथ स दानवः मेघरूपं समास्थाय, विद्युत्प्रभया विराजमानमाल्यं बिभ्रद् दृष्टः, तं कुजम्भं तादृशं दृष्ट्वा महिषासुरः—विकटवक्त्रः, तीक्ष्णदंष्ट्रः, उग्रः—निरृतिं वरुणं च, तौ देवौ, ग्रसनेच्छया भीषयन् निग्रहीतुं चकार। तस्य दुष्टचित्तं विज्ञाय, महिषस्य तेन हिंस्रभावेन भयाकुलौ तौ देवौ रथमार्गं परित्यज्य पलायितवन्तौ। उभौ भीतौ, विविधदिशं शीघ्रं पलायमानौ, निरृतिरेव त्वरया देवराजेन्द्रं शरणं गत्वा स्थितः। तत्र क्रुद्धो महिषो दैत्यः वरुणं प्रति धावितवान्; तं मृत्युना संलिप्तं, हिमगिरिसदृशप्रभया दीप्तं दृष्ट्वा, सोमः शीतायुधं शीतकण्टकयुक्तं मुमोच, द्वितीयं च महत् वातायुधं समासृजत्। तेन वातेन, सोमेन, शीतोष्णेन च, सर्वे दानवाः पीडिताः, शीतवेगेन छिन्नपराक्रमाः। न तेषां पादप्रसरः, न शस्त्रग्रहणं शक्यम्, सोमोद्भूतैः अस्त्रैः हताः। तत्र दैत्यसेनानां देहानि सर्वत्र दह्यमानानि, किन्तु महिषो वृषरूपधारी, श्रान्तः, स्थिरः, शीतवेगेन विमुखमुखः, निष्कम्पः आसीत्। पार्श्वे उपविष्टः हस्ताभ्यां, अधोमुखः, सर्वे दैत्याः, शक्तिहीनाः, सोमेन निगृहीताः। ते युद्धकामनां परित्यज्य, दूरस्थाः केवलं जीवितेच्छया स्थिताः। तदा क्रोधेन दीप्यमानः कालनेमिः दैत्येभ्यः वाक्यम् उदाहरत्—"हा हा, वृषभकर्णाः, शस्त्रास्त्रकुशलाः! प्रत्येकः स्वयमेव भुजबलात् जगदिदं सममधत्तुं समर्थः। प्रत्येकः स्थावरजङ्गमं विश्वं ग्रसित्वा स्थितुं समर्थः; सर्वे देवाः अपि एकस्यापि न सम्यक् प्रतिकारिणः। युष्माकं महाप्रभावेन पूर्णचन्द्रस्य षोडशांशं पूर्तुं समर्थः प्रत्येकः; किमर्थं पृष्ठतः स्थिताः? युद्धे तिष्ठत, अमरैः अजिताः।" "एष वीराणां न शोभनं, विशेषतः दैत्यजातानां; अस्माकं राजा तारकः, लोकविनाशकः, अस्मासु गूढः। यदि युद्धात् निवर्तध्वं, स क्रुद्धः वः प्राणान् हरिष्यति; शीतवेगेन श्रोत्रं वाक् च नष्टम्।" एवं उक्ते, दैत्याः, युद्धे चूर्णदन्ताः, मौनं प्राप्नुवन्तः, तान् शीतवेगेन हतान्, बुद्धिहीनान् दृष्ट्वा, कालनेमिः महादैत्यः निर्णायककार्यकालमिति ज्ञात्वा, मायया आत्मनः महत्तरं रूपं विस्तारयामास। स सर्वं व्योम, दिशः, अन्तरिक्षं च पूरयन्, दशसहस्रसूर्यसमप्रभां तनुं निर्ममे। मायया निर्मितैः उग्रैः अग्निभिः दिशः पूरयन्, क्षणेन त्रयः लोकाः सर्वे ज्वलिताः। तेन ज्वलनसमूहात् चन्द्रः शीतलतां त्यक्त्वा, शनैः शीतोष्णदिवसं निवारितवान्। एष दानवराजस्य बलं, कालनेमेर् माया च आसीत्। तद् दृष्ट्वा, सविता, चेतनां पुनः प्राप्तः, अरुणं सारथिं सम्बोधितवान्, कोपसमन्वितः, एकचक्षुः जगतः। "अरुण, शीघ्रं रथं चालय, कालनेमेर् रथः तत्र स्थितः; घोरः संघर्षः भविष्यति, वीराः पतिष्यन्ति।" "अत्र सोमो जितः, यस्य शक्तौ वयं स्थिताः।" इति उक्त्वा, गरुडज्येष्ठः रथं प्रेरयामास। यत्नेन नियताश्वैः, शुक्लचामरशोभितैः, स जगद्भास्करः दीर्घधनुः गृहीत्वा स्थितः। स शुभौ द्वौ बाणौ, दिव्यफणिविषसदृशौ, संगृह्य, सञ्चारास्त्रं न्यस्य, एकं धनुषि स्थाप्य निषसर्ज। द्वितीयं तु, मायया इन्द्रजालेन संयोगितम्, स मुमोच; सञ्चारास्त्रेण तु तद्रूपविपर्यासं कृतवान्। स देवतान् दानवरूपान्, दानवान् देवतानिव प्राकाशयत्; स्वजनान् इति मत्वा, उग्रैः शीघ्रास्त्रैः तान् प्राहरत्। कालनेमिः, युगान्ते यमसमः कोपेन, कांश्चित् तीक्ष्णखड्गेन, कांश्चित् बाणवर्षेण, कांश्चित् गदाभिः, कांश्चित् परशुभिः च हत्वा, कांश्चित् शिरश्छेदेन, कांश्चित् बाहुच्छेदेन, रथच्छेदेन, सारथिहिंसया च विनाशयामास। कांश्चित् रथवेगेन पद्भ्यां चूर्णीकृत्य, कांश्चित् कोपेन मुशलबलप्रहारैः ताडयामास। स्वजनान् युद्धे निहतान् दृष्ट्वा, नेमिः दानवराजः, देवैः पीडिताः असुरा, स्वं स्वरूपं पुनः प्राप्नुवन्। कालनेमिः, कोपग्रहणेन, तेषां रूपं न विवेचयन्, दानवो नेमिः तम् एवमुक्तवान्—"अहं नेमिः, देवो नास्मि, कालनेमि, मां विद्धि। बहवः बलिनः त्वया युद्धे मोहिता निहताः। अत्र लक्षदन्याः दानवाः, देवैः अजया; ब्रह्मास्त्रं विमोच, शीघ्रं सर्वास्त्रप्रतिघातकं।" एवं उक्तः, स दानवः, मोहितचित्तः, ब्रह्मास्त्रबलसंयुक्तं बाणं सज्जीकृत्य मुमोच। स दानवराजः, स्वयमेव देवकण्टकः, तदस्त्रं सृष्टवान्; तेनास्त्रवेगेन त्रयः लोकाः, स्थावरजङ्गमैः सहिताः, आच्छादिताः। तदा सर्वे देवसेनाः भयाकुलाः अभवन्; सञ्चारास्त्रं निगृहीतम्, युद्धे तदस्त्रं प्रकाशमाप। तदस्त्रं प्रतिहतम्, सविता तेजः नष्टवान्; महेन्द्रमायया आश्रित्य, स्वस्य अनन्तरूपाणि प्रकाशितवान्। स हस्तवेगेन घोरनिनादेन त्रिलोक्यं व्याप्य, दानवसेनां दग्धवान्, तेषां रुधिरं प्रवारमिव प्रवहद् दीप्तम्।