तदा स कूजम्भः तीक्ष्णैः शरैः, क्रूरसर्पसदृशैः, शत्रून् जघान; तस्य धनुषः संधानलक्ष्यविसर्गाः नापि ज्ञायन्ते स्म। स च स्वशरैः, मनोजवैरिव, तस्याभिमुखान् शरवर्षान् छित्त्वा, परमतीक्ष्णेन रम्यरूपेण शरेण, अमृतरिपोः ध्वजम् अपि व्यधुनोत्। स च विशलशिरसा बाणेन तस्य सारथिम् रथोपविष्टं भूमौ पातयामास; तं कूजम्भस्य कर्म दृष्ट्वा, राक्षसराजः—क्रोधात् रक्तलोचनः—रथात् उत्पत्य, शीघ्रं खड्गमाददे, शरद्गगनसदृशं निर्मलम्। स च दशसुवर्णकटकचन्द्राङ्कितं कवचं गृहीत्वा, महाबलयुक्तः, राक्षसेश्वरं प्रति युद्धाय प्रववृते। तं समीपं यान्तं राक्षसेश्वरः गदया वक्षसि ताडयामास; तेन प्रहारेण स दानवः क्षीणबलः, विमूढचेताः अभवत्। स दानवः स्थाणुवद् अचलः तस्थौ, किञ्चित्कालानन्तरं, स महाभीषणो दानवेश्वरः स्वबुद्धिं पुनरालब्धवान्। राक्षसः पुनः रथमास्थाय, वामहस्तेन निरृतिं केशेषु गृहीत्वा, दैत्यः जानुनि तं निपीड्य, दृढं बध्नन् तस्थौ। स तदा क्रुद्धः, खड्गेन तस्य शिरः छेत्तुम् इच्छन्, तस्मिन्नेव क्षणे, जलाधिपः वरुणः, शीघ्रं— —दानवेश्वरस्य उभे बाहू पाशेन बबन्ध। तेन बद्धबाहुत्वेन दैत्यस्य बलं निष्फलं जातम्। तं पाशधारी दैत्यं बद्धबाहुं गदया ताडयामास, निर्दयं; तेन प्रहारेण स रक्तं वमन् व्यस्रवत्। स च मेघरूपं धारयामास, विद्युद्गुच्छमालया विभूषितं; तं रूपं कूजम्भं दृष्ट्वा, महिषासुरः— —विवृतास्यो भीषणदंष्ट्रः, निरृतिं च वरुणं च, तौ देवौ, निग्रहीतुं, जिघांसुः अभवत्। तस्य दैत्यस्य दुष्टबुद्धिं विज्ञाय, तौ देवौ, महिषस्य विक्रमेण भीतौ, रथमार्गं परित्यज्य पलायेताम्। तौ भीतौ, विवर्णौ, विपरीतदिशं शीघ्रं जग्मतुः; निरृतिः त्वरया देवराजं शरणं जगाम। तदा क्रुद्धः दैत्यः महिषः वरुणमभिद्रवत्; तम् मृत्युना संलिप्तं, श्वेतगिरिसदृशं, दृष्ट्वा— —सोमः तीक्ष्णशीतांशुकण्टकयुक्तं शस्त्रं ससर्ज; द्वितीयं च महाबलवायुव्यञ्जनं चकार। तत्र तेन वायुः, सोमेन, तीक्ष्णशीतलेन, सर्वे दानवाः पीडिताः, शीतविक्षताः, वीर्यं नष्टम्। ते न पदं चालयितुं न शस्त्रग्रहणं च शेकुः, सोमप्रेरितैः शस्त्रैः च महाबलेन च हताः। राक्षससेनायाः देहाः सर्वत्र दह्यमानाः; किन्तु महिषः श्रान्तः, स्थिरः उपविश्य, शीतस्य स्पर्शेऽपि न चलितवान्। पार्श्वे हस्ताभ्यां उपविश्य, अधोमुखः, सर्वे दैत्याः, निर्बलाः, सोमेन जिता अभवन्। युद्धे स्पृहां त्यक्त्वा, दूरस्थाः, केवलं जीवितकामाः तस्थुः; तदा कालनेमिः, क्रोधात् दग्धः, दैत्यान् इदं वचोऽब्रवीत्— “हा हा! यूयं शूला, शस्त्रास्त्रविदः—एकैकः स्वबाहुभ्यां जगद् धर्तुं समर्थः। युष्माकं प्रत्यक्षं जगदचलं चलं वा ग्रसनीयम्; सर्वे देवाः अपि एकस्यापि न समाः। युष्माकं महावीर्येण, सोमस्य षोडशभागं पूर्णं कर्तुं समर्थः एकैकः; कुतः पलायनम्? अमरैरजिताः युद्धे तिष्ठत! एष वीराणां न शोभा, विशेषतः दैत्यजातानां; अस्माकं राजा तारकः, लोकविनाशकः, अस्मिन्नेव मध्ये तिष्ठति। यदि यूयं युद्धात् निवर्तध्वं, स क्रुद्धः प्राणान् हरिष्यति; शीतेन विमूढाः, श्रवणं वाणी च नष्टम्। ततः दैत्याः मूकाः, युद्धे दन्तकम्पिताः अभवन्; तान् दैत्यान्, शीतेन विमोहितचित्तान्, दृष्ट्वा— —कालनेमिः, निर्णायककर्मसमयं ज्ञात्वा, मायया आत्मानं महाकायं चकार। स आकाशं दिशः चान्तर्दिशश्च पूरयामास; दशसहस्रसूर्यतेजसा दानवेश्वरः स्वदेहं दीप्तवान्। मायया निर्मितैः तीक्ष्णाग्निभिः दिशः पूरयामास; ततः क्षणेन, त्रयो लोकाः सर्वे ज्वलनमयाः अभवन्। तेन ज्वालाराशिना, सोमः शीतलत्वं त्यक्तवान्; शनैः शनैः, तदा तीक्ष्णशीतदिनं अपि निवृत्तम्। एष दानवेश्वराणां शक्ति, कालनेमिमाया च; तद् दृष्ट्वा, सूर्यः, चेतनां लब्ध्वा, अरुणं सारथिं क्रुद्धो जगाद, जगदेकचक्षुः— “हे अरुण, शीघ्रं रथं नेष्यसि, कालनेमेरत्र रथः स्थितः; तीव्रः संग्रामः भविष्यति, वीराश्च पतिष्यन्ति।” “अत्र सोमो जितः, यस्य वयं बलम् आश्रयाम;” इत्युक्त्वा, गरुडस्यानुजो रथं प्रेरयामास। यत्नेन निगृहीताश्वैः, शुक्लचामरशोभितैः, जगद्विभाकरः तदा धनुषं व्याक्षिपत्। द्वौ शरौ, सर्पविषोपमौ, तेजस्विनौ, आदाय, संचारास्त्रं योजितवान्, एकं धनुषि स्थाप्य विससर्ज। द्वितीयं, इन्द्रजालमयमायां युक्तम्, मुमोच; संचारास्त्रेण क्षणिकं रूपविपर्यासं चकार। देवान् दैत्यरूपान्, दैत्यान् दिव्यरूपान् चकार; स्वजनान् इव देवान् मत्वा, तीक्ष्णैः शस्त्रैः तान् जघान। कालनेमिः, युगान्तमृत्युसदृशः क्रोधेन, केचित् तीक्ष्णखड्गेन, केचित् शरवर्षेण, केचित् गदाभिः, केचित् भीषणैः परश्वधैः च हत्वा, युद्धे प्रवृत्तः।