शान्तचित्ताः शौचपरायणाः सदा प्रियवादिनः स्वभक्तेषु स्निग्धभाविनश्च, सुखदाः पितरः प्राचीनदेवतास्वरूपाः स्मृताः। अत्र हव्यकव्यम् अधिष्ठातृदेवतारूपेण सूर्यः प्रतिष्ठितः, सर्वं चैतदुक्तं पवित्रं पुण्यं जीवनदं सततं स्तुत्यं पितृवंशचरित्रं भवता श्रावितम्। एवं श्रुत्वा मनुः केशवं पृष्टवान्—श्राद्धस्य विविधकालान्, श्राद्धविधीनां च भेदान् ज्ञातुमिच्छन्। द्विजातीनां के के भोज्याः, के वर्जनीया इति, कस्यां वेळी पितृश्राद्धं कर्तव्यमिति च सः पप्रच्छ। मधुसूदनं प्रति सः पुनः पृष्टवान्—कदा केन प्रकारेण श्राद्धदत्तं स्वस्थानं गच्छति? केन प्रकारेण तदाचर्यते? कथं पितरः तुष्टिं प्राप्नुवन्ति? प्रतिदिनं श्राद्धं कर्तव्यं, अन्नेन वा जलपयःकन्दफलैर्वा, येन पितरः तृप्तिं यान्ति। श्राद्धं त्रिविधं प्रोक्तम्—नित्यं, नैमित्तिकं, काम्यं च। नित्यश्राद्धस्य स्वरूपं वक्ष्यामि, यत्र जलार्घ्यादिकं न क्रियते। एतत् न देवतानां, पार्वणं नामैतत् पर्वदिने स्मृतम्। पार्वणं त्रैविध्यं स्यात्, तदपि शृणु राजन्। पार्वणे ये नियुक्तव्याः, तान् शृणु—पञ्चाग्निहोत्री, समाप्ताध्यायी, त्रिसुपर्णवेद्यः, षडङ्गवेदवित्, वेदशास्त्रपारगः, तस्य पुत्रः, श्रौतसूत्रकुशलः, सर्ववित्, वेदपाठी, मन्त्रदर्शी, कुलज्ञः, कुलीनः, पुराणवित्, धर्मज्ञः, स्वाध्यायनिष्ठः, शिवभक्तः, पितृनिष्ठः, सूर्यभक्तः, विष्णुभक्तः, ब्रह्मनिष्ठः, योगशान्तः, जितेन्द्रियः, सदाचारवान्, पौत्रः, स्वमित्रं, आचार्यश्च। वाग्मी, मातुलः, बान्धवः, ऋत्विक्, गुरुश्च, सोमपी, शास्त्रवक्ता, यज्ञपरीक्षकः, सामवेदस्वरविधिज्ञः, पवित्रकुलप्रवर्तकः, सामगायकः, ब्रह्मचारी, वेदपाठी, ब्रह्मविद्—यत्रैते श्राद्धे भोज्याः, तदुत्तमं स्मृतम्। एतान् यत्नेन भोजयेत्; अधुना ये वर्जनीयास्तान् शृणु। पतितः, दुष्कृत्याभिशस्तः, क्लिबः, निन्दकः, विकृतः, रोगी, दुष्टनखः, कृष्णदन्तः, शूकराश्वखरपालकः, परधनासक्तचित्तः, प्रमत्तः, उन्मत्तः, क्रूरः, मारीचकटवदाचारः, कपटः, देवलकादयश्च, कृतघ्नः, नास्तिकः, म्लेच्छदेशवासी, त्रिशङ्कुः, बार्बरः, द्रविडः, कङ्कणः च—एतान् सर्वान् वर्जयेत्, विशेषतः श्राद्धकाले। पूर्वदिने वा परदिने वा संयतात्मा तान् आमन्त्रयेत्। यदा ब्राह्मणाः आमन्त्रिताः, तदा पितरः तेषां समीपं वायुवदुपगच्छन्ति, उपविष्टान् च तान् सेवन्ते। दक्षिणजानुं स्पृशन्, "त्वया मया च आमन्त्रितः" इति वदेत्, एवं सम्बन्धिभ्यः श्राद्धनियमं निवेदयेत्। यजमानश्चाहं च सदा कोपशून्यौ शौचपरौ ब्रह्मचर्यनिष्ठौ भवावः। तर्पणाख्यं पितृयज्ञं समाप्य, अग्निहोत्री कृष्णपक्षे पिण्डश्राद्धं सदा कुर्यात्। गोमयेन लिप्ते दक्षिणावर्ती स्थले, गवां वासे वा जलतीरे वा श्रद्धया श्राद्धं कुर्यात्। अग्निसन्निधौ समं हस्ताभ्यां पितृभ्यः पिण्डं हविर्दद्यात्, दक्षिणां दिशं प्रति सर्वं स्थापयेत्। अनन्तरं त्रीणि प्रक्षिप्य, पुरतः दीर्घाणि चत्वार्यङ्गुलानि त्रीणि स्थापयेत्। त्रीणि खदिरदण्डानि रजताभरणानि, अङ्गुलिप्रमाणानि, सुपिष्टानि, हस्ताकृतिप्रभृत्यानि निर्मायेत्। कुम्भं कांस्यपात्रं परिषेचनं, समिधः तिलाः पात्राणि, विशुद्धवस्त्राणि, गन्धधूपादीनि च समाहरेत्। एतानि सर्वाणि वामहस्तेन दक्षिणतः शनैः गृहीत्वा, गृहस्य पुरतः भूमौ स्थापयेत्। गोमयेन लिप्ते स्थले, गोमूत्रेण मण्डलम् आरेख्य, अक्षतपुष्पैः वामहस्तेन पूजयेत्। ब्राह्मणान् पाद्येन प्रक्षाल्य, पुनः पुनः प्रणम्य, कुशासने विधिवत् उपवेशयेत्। उदकसेकं कृत्वा, ब्राह्मणान् उपवेश्य, आमन्त्रयेत्; दैवकर्मणि द्वौ, पितृकर्मणि त्रयः, एकैकस्मिन्वा उभयत्र वा। इह भोज्ये नातिप्रसक्तः स्यात्; प्राज्ञः पूर्वं ब्राह्मणान् दैवकर्मणि नियोजयेत्, अर्घ्यादिकं च दद्यात्। ब्राह्मणानां अनुमत्यनन्तरं, स्वगृह्यसूत्रविहितं वह्निकर्म कृत्वा, कांस्यपात्रे पिण्डं पचेत्। विद्वान् अग्निसोमाभ्यां आप्यायनं कुर्यात्; एकाग्निना चेत्, दक्षिणाग्नौ वा अथवा तदनन्तरं कुर्यात्। यज्ञोपवीतधारणानन्तरं, सर्वं प्रक्षालनं चानुष्ठानं दक्षिणतो यज्ञोपवीतं धारयन् कुर्यात्। हविष्यशेषात् षट् पिण्डान् निर्माय, तिलोदकेन वामहस्तेन पात्रीषु जलं दद्यात्। दर्भान् वामजानुं प्रति स्थापयेत्, निरसूयः, सम्यक् रेखाकर्षणं प्रक्षालनं च कुर्यात्। दक्षिणामुखः सञ्जू, हस्ते स्थापयेत्, ततः पिण्डान् सर्वेषु कुशेषु क्रमशः स्थापयेत्। ततः कुशेषु नामगोत्राणि उच्चार्य, तान् कुशान् स्पृष्ट्वा, अर्हद्भ्यः हस्तं प्रक्षालयेत्। एवं शास्त्रोक्तविधिना श्रद्धया पितृश्राद्धं सम्पद्यते, येन पितरः तृप्तिं प्राप्नुवन्ति।