बहुसंख्येषु जन्मसु दशसहस्रेषु, जनैः मातरः भ्रातरः पितरः भगिन्यः मित्राणि बान्धवाः स्वजनाश्च सहस्रशः दृष्टाः अनुभूताश्च। तेषु मनसः उत्पन्ना कन्या विरजा नाम्ना प्रसिद्धा, या नहुषस्य पत्नी बभूव, ययातेश्च माता जाता। ततः परं धर्मिणी कन्या एका ष्टका नाम उत्पन्ना, या ब्रह्मलोकं प्राप्तवती; एते त्रयः वर्गाः वर्णिताः, चतुर्थं तु कथयामि। अण्डात् ऊर्ध्वे मानसं नाम लोका विद्यन्ते, तत्र मनसः उत्पन्ना कन्या नर्मदा नाम्ना कीर्तिता। तत्र सोमपाः नाम पितरः सनातनाः, धर्मरूपिणः, ब्रह्मणः परे स्मृताः, निवसन्ति। ते स्वधायाः उत्पन्नाः, योगेन ब्रह्मभावं प्राप्ताः, मनसा सर्वाणि सृष्टिकर्माणि कृत्वा, स्थिताः। तेषां कन्या नर्मदा नाम, आपवाहिनी नदी, या दक्षिणां दिशं प्रवहन्ती, प्राणिनः पावयति। एतेभ्यः सर्वे मनवः प्रजाश्च सृष्टाः सृष्टिचक्रे; एतद् ज्ञात्वा, जनाः सदा श्राद्धं कुर्वन्ति, धर्माभावेऽपि। एतेभ्यः एव पुनः कृपायोगपरम्परा लभ्यते; सृष्ट्यादौ पितृभ्यः श्राद्धं स्थापितम्। रजतपात्रं वा रजतेन भूषितं पात्रं, स्वधया अग्रे दत्तं, सदा पितॄन् तुष्यति। विद्वान् अप्यायनकर्म अग्निषोमीयमन्त्रैः कुर्यात्; अग्न्यभावे ब्राह्मणः प्राणेन वा जलेन वा यजेत्। अजाकर्याश्वकर्णयोः मूलमूल्ये, गोशाले, जले वा, दक्षिणा दिशा पितृस्थानं प्रशस्यते। हस्तेन पूर्वदिशं जलं दत्तं, तिलाः, कुशा, पाठीना मत्स्यः, गोदुग्धं, मधुररसाश्च युक्ताः। कण्टकी, मांसं, मधु, कुशः, कृष्णधान्यं, शालिः, यवः, गोधूमः, मुद्गः, इक्षुः, श्वेतपुष्पाणि, घृतं च—एतानि पितॄणां सदा प्रियाणि प्रशस्यानि च। इदानीं ते यानि अप्रियम्, त्याज्यानि च श्राद्धे, कथयामि। मसूरः, शणः, निष्पावः, राजमषः, कुसुम्भः, पद्मः, बिल्वः, अर्कः, धत्तूरः, पारिभद्रः, अटरुषकः—एतानि न दातव्यानि। अजदुग्धं, कोद्रवः, उदारः, चणकः, कपित्थम्, मधुकम्, अतसी च—एतानि अपि न दातव्यानि। एतानि सर्वाणि पितृप्रियकामैः त्याज्यानि; भक्त्या पितॄन् यः तर्पयति, तेऽपि तं तर्पयन्ति। पितरः पुष्टिं, स्वर्गं, आरोग्यं, सन्ततिं च ददति; पितृकृत्यं देवकृत्यात् अधिकं स्मृतम्। देवेषु पितरः प्रथमा आपूरणस्य योनिः स्मृताः; शीघ्रं प्रसादवन्तः, कोपशून्याः, निरायुधाः, मित्रधृत्याः च। शान्तचित्ताः, शौचपराः, सदा प्रियवादिनः, भक्तेषु अनुरक्ताः, सुखप्रदाः, पितरः आदिदेवताः। आदित्यः हविर्देवता इति स्मृतः; एतत् सर्वं पवित्रं पुण्यं जीवनदं पितृवंशस्य आख्यानं श्रुत्वा, सदा स्तुत्यं जनैः। एवं श्रुत्वा, मनुः केशवं पप्रच्छ—श्राद्धस्य कालान्, भेदांश्च। के द्विजातयः श्राद्धे भोज्याः, के वर्ज्याः? कदा श्राद्धं कर्तव्यम्? हे मधुसूदन, कदा च कथं च श्राद्धे दत्तं तद्देशं प्राप्नोति? केन विधिना कर्तव्यम्, केन च पितरः तुष्यन्ति? प्रतिदिनं श्राद्धं कर्तव्यम्, अन्नेन, जलेन, दुग्धेन, मूलफलैः वा, येन पितरः तृप्यन्ति। त्रिविधं श्राद्धं परिगीयते—नित्यं, नैमित्तिकं, काम्यं च। नित्यश्राद्धं व्याख्यास्यामि, यत्र जलार्घ्यादिकं न क्रियते। एतत् देवताभ्यः न, पार्वणं नाम, पर्वदिने स्मृतम्। पार्वणं त्रिविधं, शृणु राजन्। ये पार्वणे नियोज्याः, तान् शृणु—पञ्चाग्निपरिचरकः, समाप्ताध्यायी, त्रिसुपर्णविद्, षडङ्गवेदविद्, वेदविद्, तस्य पुत्रः, मन्त्रविद्, कुलाचार्यः, कुलीनः, पुराणविद्, धर्मज्ञः, पाठशीलः, शिवभक्तः, पितृभक्तः, सूर्यभक्तः, विष्णुभक्तः, ब्रह्मनिष्ठः, योगशान्तः, जितेन्द्रियः, धर्मात्मा; पौत्रः, स्वमित्रं, आचार्यः अपि यत्नेन भोज्याः। विनोदी, मातुलः, बान्धवः, ऋत्विक्, उपाध्यायः, सोमपः, तत्त्ववेदिन्, यज्ञपरीक्षकः, सामस्वरविधिप्रवीणः, शुद्धसन्ततिः, सामगः, ब्रह्मचारी, वेदविद्, ब्रह्मज्ञश्च। यत्र एते श्राद्धे भुञ्जते, तत् श्रेष्ठं स्मृतम्; एतान् यत्नेन भोजयेत्तु, वर्जनीयांश्च मे शृणु। पतितः, आरोपितः, क्लिबः, निन्दकः, विकृतः, रोगी, दुष्टनखः, कृष्णदन्तः, सूकराश्वगर्दभपालकाः, परधनाभिलाषिणः, प्रमत्तः, उन्मत्तः, क्रूरः, मार्जारबकव्रत्तयः, कपटी—देवलकादयः—एते वर्ज्याः। कृतघ्नः, नास्तिकः, म्लेच्छदेशवासिनः, त्रिशङ्कुः, बार्बरः, द्रविडः, कङ्कणः—एते सर्वे लक्षणदृष्टाः वर्जनीयाः, विशेषतः श्राद्धकाले; पूर्वदिने पश्चाद्वा संयतात्मा तान् निमन्त्रयेत्। यदा ब्राह्मणाः आमन्त्रिताः, तदा पितरः तत्र वायुवत् आगच्छन्ति; तेषां संस्थितानां यथोचितं सेवा क्रियते।