अथ कदाचित् समये, महर्षयः प्रभविष्णवः, मन्त्रकृदः, धर्मज्ञाः, वेदविदः च, पृथिव्यां प्रसिद्धाः आसन्। तेषु प्रथमं अङ्गिराः, त्रितः, भरद्वाजः, लक्ष्मणः, कृतवाचा, गर्गः, स्मृतिसङ्कृतिश्च अभवन्। गुरुवितः, मन्धाता, अम्बरीषः, युवनाश्वः, पुरुकुत्सः, स्वश्रवाः, सदस्यवान् च तत्र अभवन्। अजातमिधः, अश्वहार्यः, उत्कलः, कविः, पृषदश्वः, विरूपः, काव्यः, मुद्गलः च मन्त्रदृष्टारः स्मृताः। उतथ्यः, शरद्वान्, वजिश्रवाः, अपस्यौषः, सुचित्तिः, वामदेवः, ऋषिजः, बृहच्छुक्लः, दीर्घतमाः, कक्षीवान् च—एते त्रयस्त्रिंशत् अङ्गिरसः ऋषयः इति प्रसिद्धाः। एते सर्वे मन्त्रकृदः अभवन्; अथ कश्यपगोत्रस्य ऋषीन् शृणु। कश्यपः, सहवत्सरः, नैध्रुवः, नित्यः, असितः, देवलः—एते षट् ब्रह्मवादिनः अभवन्। अत्रिः, अर्धस्वनः, शवस्यः, गाविष्ठिरः, कर्णकः, सिद्धः, पूर्वतिथिः च तत्र अभवन्। एवं षड् महर्षयः मन्त्रकृदः अभवन्। वसिष्ठः, शक्तिः, पराशरः तृतीयः, इन्द्रसमानः भरद्वसुः पञ्चमः, मित्रावरुणः षष्ठः, कुन्दिनः सप्तमः—एते सप्त वसिष्ठाः ब्रह्मवादिनः अभवन्। विश्वामित्रः गाधिपुत्रः, देवरातः, बलः, मधुच्छन्दः, अगमर्षणः, अष्टकः, लोहितः, भ्रातकीलः, मम्बुधिः, देवश्रवाः, देवरातः, पुराणः, धनञ्जयः, शिशिरः, शालङ्कायनः—एते त्रयोदश कौशिकेषु प्रमुखा ब्रह्मिष्ठाः इति कथ्यन्ते। अगस्त्यः, दृढद्युम्नः, इन्द्रबाहुः च एते त्रयः अगस्त्याख्याः प्रसिद्धाः ब्रह्मिष्ठाः। मनुः वैवस्वतः, इलायाः पुत्रः राजा पुरूरवाः—एते क्षत्रियेषु मन्त्रवित् अभवन्। भालन्दकः, वसश्वः, शङ्किलः—एते त्रयो वैश्येषु मन्त्रकृदः इति विज्ञेयाः। एवं द्विनवत्यधिकद्विसप्ततिः (९२) ऋषयः मन्त्रातिरिक्ताः कीर्तिताः। ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याश्च, ऋषिपुत्राणां कथां शृणु। एते ऋषिकाणां पुत्राः, पण्डिताः ऋषयः इति प्रसिद्धाः। एवं सुतपुत्र! कदाचित् समये, मत्स्यावतारेण भगवतः ताटकावधकथां कथितां शृण्वन्, श्रोतारः पप्रच्छुः—"कदा सा कथा जाताऽभूत्?" इति। एषा कथा, यथा समुद्रात् अमृतमुत्थितम्, तथा तव वक्त्रात् निर्गता, अस्माकं श्रवणैः पिबता अपि तृप्तिं न जनयति। महाबुद्धे, यत् ते मनसि तिष्ठति, तत् विस्तारतः कथय। एवं मनुना पृष्टः, भगवाँश्च जनार्दनः मत्स्यरूपधारी, "षडाननस्य जन्म कथं शरवणे जातम्?" इति पृष्टः। तदा राजा महातेजाः वचनानि श्रुत्वा, ब्रह्मसुतः प्रसन्नः, प्राज्ञः, हृष्टः वाक्यमुवाच। "अभूत् कश्चन दैत्यः वज्राङ्गः नाम, तस्य पुत्रः ताड़कः। स महाबलः देवतानां नगरात् देवतान् निष्कास्य, त्रस्तान् चकार। तदा ते भयार्ताः देवाः ब्रह्माणं शरण्यं ययुः। ब्रह्मा तान् त्रस्तान् दृष्ट्वा उवाच—'मा भैष्ट देवाः! शंकरस्य पुत्रः, हिमगिरिनन्दनः बालः, तं दैत्यं हन्ता भविष्यति।' ततः कदाचित् समये, गिरिकन्यां दृष्ट्वा, शिवः अन्यस्मिन्नेव हेतुना, अग्निमुखे वीर्यं स्रष्टुम् आरब्धवान्। अग्निना तद्वीर्यं गृहीतम्, तेन देवाः दग्धाः; तद् उदरं विदार्य, अग्निना अपच्यमानं, निर्गतम्। तत् पतितं पवित्रे सरित्स्नाते, ततो मुने, शरवनम् अगमत्। तस्मात् तेजस्वी गुहः, सूर्यसमानः, जातः। स बालः सप्ताहवयस्कः, ताड़कं दैत्यं हत्वा देवतानां त्राणं चकार। एवं श्रुत्वा, ऋषिप्रवरः वाक्यमुवाच—'एषा कथा अद्भुता, रम्या, पापनाशिनी च। त्वं अस्माकं श्रवणाय, सत्यं विस्तारतः कथय।' 'कः तस्य प्राचीनस्य दैत्यराजस्य वज्राङ्गस्य जनकः? कस्य वंशे जातः? तस्य ताड़कस्य, देवद्रुहः, पुत्रः कः? स किमर्थं सृष्टः? स च दैत्याधिपः किमर्थं हतः? गुहस्य जन्मकथां विस्तारतः कथय।' ब्रह्मणः मानसपुत्रः दक्षः, प्रजापतिः, सः षष्टिं कन्याः उत्पादितवान्, यथाऽस्माभिः वैरिण्याः श्रुतम्। दश धर्माय, त्रयोदश कश्यपाय, सप्तविंशतिः सोमाय, चत्वारः अरिष्टनेमये दत्ताः। द्वौ बाहुकपुत्राय, द्वौ अङ्गिरसे, द्वौ क्रीशाश्वाय दत्तौ, महाबल। अदितिः, दितिः, दनुः, विश्वा, अरिष्टा, सुरसा, सुरभिः, विनता, ताम्रा, क्रोधवशा, इरा—एता मातरः। कद्रुः, कद्रुः ऋषिः, जगतः मातरौ; गावः अपि मातरः। ताभ्यः सर्वे प्रजाः, चलाचलानि, उत्पन्नानि। ताभ्यः विविधाः प्राणी जन्मन्ते; अन्ये देहिनः अपि ताभ्यः जाताः। देवाः, इन्द्रः, उपेन्द्रः, पूषा, अन्ये च दित्याः इति कथ्यन्ते। दितेः हिरण्यकशिपुप्रमुखाः असुराः जाताः; दानवाः दनु:पुत्राः; गावः सुरभेः अपत्यानि। पक्षिणः विनतायाः पुत्राः, गरुडः अग्रणीः; सर्पाः कद्रूःपुत्राः; अन्ये च प्राणीः तत्र सन्ति। एवं महर्षयः, देवाः, दानवाः, पक्षिणः, सर्पाः, सर्वे जगति उत्पन्नाः, यथोक्तं श्रुत्वा, धर्मे स्थिताः, पुण्यकथां श्रुत्वा, सुखिनः अभवन्।