ब्रह्मणः मनसः सम्भूताः स्वयम्भुवः प्रभवः प्रभविष्णवः ऋषयः आसन्। ते हि परमर्षयः सन्तः महर्षय इति प्रसिद्धाः। एतेषां प्रभवेषां पुत्राः अपि ऋषयः एव अभवन्—काव्यः, बृहस्पतिः, कश्यपः, च्यवनः च। उतथ्यः, वामदेवः, अगस्त्यः, कौशिकः, कर्दमः, वालखिल्याः, विश्वावा, शक्तिवर्धनः च—एते अपि तेषां पुत्राः। एते ऋषयः तपसा ऋषित्वं प्राप्तवन्तः; तेषां गर्भसम्भूतानां ऋषिकाणां पुत्रान् शृणु। वात्सरः, नग्नहूः, महर्षिः भरद्वाजः, दीर्घतमाः, बृहद्वक्षा, शरद्वतः च। वाजिश्रवा, सुचिन्तः, शावः, पराशरः, श्रृङ्गी, शङ्खपा, तथा राज्ञः वैश्रवणः च। एते सर्वे ऋषिकाः सत्येन ऋषित्वं प्राप्तवन्तः—प्रभवाः, ऋषयः, कीर्तिमन्तः ऋषिकाः च। एवं मन्त्रकर्तारः सर्वे शृणुत—भृगुः, कश्यपः, प्रचेताः, धीरः दधीचः। ऊर्षः, जमदग्निः, वेदः, सारस्वतः, आर्ष्टिषेणः, च्यवनः, वीटहव्यः, सवेदसः च। वेण्यः, पृथुः, दिवोदासः, ब्रह्मवान्, गृत्सः, शौनकः—एते एकोनविंशतिः मन्त्रकृद्भृगवः। अङ्गिरसः, त्रितः, भरद्वाजः, लक्ष्मणः, कृतवचः, गर्गः, स्मृतिसंक्रितिः। गुरुवितः, मन्धाता, अम्बरीषः, युवनाश्वः, पुरुकुत्सः, स्वश्रवाः, सदस्यवान्। अजमीढः, अश्वहार्यः, उत्कलः, कविः, पृषदश्वः, विरूपः, काव्यः, मुद्गलः। उतथ्यः, शरद्वान्, वाजिश्रवाः, अपस्यौषः, सुचित्तिः, वामदेवः। ऋषिजः, बृहच्छुक्लः, दीर्घतमाः, कक्षिवान्—एते त्रयस्त्रिंशत् अङ्गिरसः प्रमुखाः ऋषयः। एते सर्वे मन्त्रकर्तारः; कश्यपानां शृणुत—कश्यपः, सहवत्सरः, नैध्रुवः, नित्यः। असितः, देवलः—एते षट् ब्रह्मवादिनः; अत्रिः, अर्धस्वनः, शावस्यः, गविष्ठिरः। कर्णकः, सिद्धः, पूर्वतिथि—एते अपि षट् महान् ऋषयः मन्त्रकर्तारः। वसिष्ठः, शक्तिः, तृतीयः पराशरः। ततः इन्द्रसमानः पञ्चमः भरद्वसुः; षष्ठः मित्रावरुणः, सप्तमः कुन्दिनः। एते सप्त वसिष्ठाः ब्रह्मवादिनः विज्ञेयाः; विश्वामित्रः गाधिपुत्रः, देवरातः, बलः। मधुच्छन्दा, अघमर्षणः, अष्टकः, लोहितः, भ्रातकिलः, माम्बुधिः। देवश्रवाः, देवरातः, पुराणः, धनञ्जयः, शिशिरः, शालङ्कायनः—एते त्रयोदश कौशिकानां ब्रह्मिष्ठाः। अगस्त्यः, दृढद्युम्नः, इन्द्रबाहुः—एते त्रयः अगस्त्याः ब्रह्मिष्ठाः। मनुर्वैवस्वतः, पुरूरवा इत्ययं इलायाः पुत्रः राजा। एते क्षत्रियेषु मन्त्रविदः; भालन्दकः, वसश्वः, शङ्किलः—एते त्रयः वैश्येषु मन्त्रकर्तारः। एवं द्विनवत्यधिकद्व्युत्तरशतम् (९२) नामानि मन्त्रेषु वर्जितानि। ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याः—ऋषिकाणां पुत्रानां शृणुत; एते ऋषिकापुत्राः पण्डिताः ऋषयः कीर्तिमन्तः। अथ सुतपुत्र, कदा तारेण महद्वधकर्म आसीत् इति मत्स्येन कथितम्? कस्यां काले सा कथा जाताऽभूत्? तव वदनसिन्धोः अमृतोपमा कथा अस्माकं कर्णैः पिबता अपि तृप्तिं न जनयति। महाबुद्धे, यदस्ति तव मनसि, तत् सत्यं विस्तरेण कथय। एवं मनुना पृष्टः स भगवान् जनार्दनः मत्स्यरूपेण पृष्टः—कथं षण्मुखस्य जननं शरवणे जातम्, महाबाहो? इति। राज्ञः तेजस्विनः वचः श्रुत्वा, ब्रह्मणः पुत्रः भगवाञ् प्रसन्नः प्राज्ञवद् वाक्यम् उवाच। अभूत् दैत्यः कश्चिद् वज्राङ्गः नाम, तस्य पुत्रः ताड़कः। स बलवान् देवताः स्वपुरेभ्यः निष्कास्य विजितवान्। तदा भीताः देवा ब्रह्माणं शरणं ययुः। ब्रह्मा तान् भीतान् दृष्ट्वा उवाच—मास्तु भवतः शङ्का, देवाः! शङ्करस्य पुत्रः, हिमवान् नप्ता, बालरूपेण तं दैत्यं हन्ता भविष्यति। ततः कालेन पर्वतानन्दिनीं दृष्ट्वा, शिवः अन्यस्मिन् हेतुना अग्निमुखे वीर्यम् उत्सृज्य दत्तवान्। अग्निना तद् वीर्यं ग्राह्य देवतान् दग्धवान्; तद् अग्निना न पच्यमानं, तेषां उदराणि विदार्य, बहिरागतं, महर्षे। तत् पातितं वीर्यं पुण्यनदीं प्रविष्टम्, ततोऽरण्ये शरवन्तरे प्रविष्टम्; तत्रातः गुहः सूर्यसदृशतेजाः जातः। स बालः सप्तमे दिने ताड़कं दैत्यं हत्वा जगतः त्रातार् अभवत्। एतत् श्रुत्वा श्रेष्ठः ऋषिः उवाच—एषा कथा अत्यद्भुता रम्या च, पापनाशिनी च। तां विस्तरेण, यथार्थं, अस्माभिः शृण्वद्भिः कथय।