तेषां मध्ये ब्रह्मस्तोत्रं पुनः पुनः स्थापयन्ति। तेन मन्त्रगुणानां उत्पत्तिः चतुर्विधा भवति। अत्र अथर्वण्, ऋग्, यजुः, सामवेदेषु पृथक् पृथक् ऋषीणां तपः, यत् सर्वाधिकं कठिनं, प्रवर्तते। प्रत्येकं मन्वन्तरारम्भे मन्त्राः पञ्चधा जायन्ते—असन्तोषात्, भयात्, दुःखात्, मोहात्, शोकात् च। ऋषीणां तारेषु च, स्वभावे च, यद् यद् लक्षणं यदृच्छया निश्चितं भवति, तत् अहं वर्णयिष्यामि। पञ्चधा ऋषिपरम्परा स्मृत्याः अतीते भविष्यति च; तस्मात् अत्र ऋषिपरम्परायाः उत्पत्तिं ते वर्णयिष्यामि। प्रलयकाले सर्वे गुणसाम्ये स्थिताः; तदा देवेषु अविभागे, यत्र अनिर्वचनीयं तमसा पूर्णं अस्ति। तत् पूर्वबुद्ध्याः विना चेतनायाः कृते प्रवर्तते; तेन बुद्ध्या च, चेतनया च, ऋषिपरम्परा स्थाप्यते। यथा मत्स्यः अपि जलं च गच्छतः, तथा सर्वे चेतनया नियाम्यन्ते, गुणाः कारणकार्यसम्बन्धेन प्रवर्तन्ति। अर्थशब्दयोः आधारः विषयविषयी, कालस्य प्रवृत्त्या, कारणस्वभावात् भेदाः जायन्ति। ततः प्रकृतिविकारा महत्प्रधानादि क्रमशः उत्पद्यन्ते; महतः अहंकारः, ततः तत्त्वानि इन्द्रियाणि च। तत्त्वानां भेदाः तत्त्वैः एव परस्परं उत्पद्यन्ते; प्रकृतिकरणकार्यं त्वरितं प्रकटते। यथा अग्निदण्डात् शाखाः एकस्मिन्नेव काले उत्पद्यन्ते, तथा क्षेत्रज्ञाः कारणात् एककाले प्रवर्तन्ति। यथा तिमिरमध्ये दीपशिखा सहसा दृश्यते, तथा अव्यक्तं संहृतं सन् दीपशिखेव प्रकाशते। सः महात्मा देहे स्थितः तत्र कर्म करोति; महत्प्रधानस्य तमः अतीत्य, सः भेदेन विशिष्टः। तत्र स्थितः, विद्वान् तपसः अन्तं प्राप्नोति इति कथ्यते; तस्य बुद्धिः वृद्धिं गच्छति, तत्र चतुर्विधं उद्भवति। ज्ञानं, वैराग्यं, ऐश्वर्यं, धर्मः—एते चत्वारः; एते स्वाभाविकाः, अन्यथा तेन न ज्ञायन्ते। महात्मनः देहचेतनात् प्राप्तिः कथ्यते; सः नगरे शयते, क्षेत्रज्ञः पूर्वं, तथैव। यतः पुरुषः नगरे शयते, सः ज्ञानात् क्षेत्रज्ञः उच्यते; धर्मः तस्मात् उत्पाद्यते, तेन सः धर्मवान्। स्वाभाविके देहे, अव्यक्तं बुद्ध्या चेतनं भवति; तेन क्षेत्रज्ञः प्रवर्तते, क्षेत्रं अनिच्छया। संहृतिकाले, पुरातनः अचेतनः भवति; क्षेत्रज्ञेन ज्ञातः, एषः विषयः मम भोगाय। ऋषिः अहिंसा, ज्ञान, सत्य, तप, शास्त्रस्य मूलम्; एते सर्वे संयुक्ताः, ब्राह्मणः स्तूयते, तथा ऋषिः अपि। संहृतिकाले, अव्यक्तं ऋषिः बुद्ध्या भवति; यः परमं प्राप्नोति, सः परमऋषिः स्मृतः। यतः नाम्नः उत्पत्तेः कारणं धातोः गतिशब्दात् भवति, सः स्वयम्भूः अस्ति, तेन सः ऋषिः उच्यते। भगवता सह, ब्रह्मणः मानसपुत्राः स्वयमेव उत्पन्नाः; तेषां संहृतौ, तेषां बुद्ध्या महान् परमं प्राप्तम्। ते परमदृष्ट्या सह महर्षयः उच्यन्ते; तेषां पुत्राः भगवत्पुत्राः, मानसजाः देहजाः च। एवं परमात् ऋषयः उत्पन्नाः, तेषां आद्यऋषयः; ऋषिकाः ऋषिपुत्राः संयोगात् गर्भात् च जाताः। परमात् ऋषयः, आद्यऋषिभ्यः ऋषिकाः; ऋषिकापुत्राः ऋषिपुत्राः ज्ञेयाः। परममार्गे ऋषिं श्रुत्वा, ये तथा श्रूयन्ते, ते श्रुतऋषयः उच्यन्ते; अव्यक्तात्मा, महात्मा, तथा अहंकारात्मा। तत्त्वात्मा, इन्द्रियात्मा—एषां ज्ञानं कथ्यते; तेन ऋषिपरम्परा पञ्चविधैः नामभिः प्रसिद्धा। भृगुः, मरीचिः, अत्रिः, अङ्गिराः, पुलहः, क्रतुः, मनुः, दक्षः, वसिष्ठः, पुलस्त्यः—एते दश। एते मानसजाः, स्वयम्भूः भगवन्तः, ब्रह्मणः जाताः; ते परमऋषयः, तेन महर्षयः उच्यन्ते। एतेषां भगवन्तः पुत्राः ऋषयः—काव्यः, बृहस्पतिः, कश्यपः, च्यवनः च। उतथ्यः, वामदेवः, अगस्त्यः, कौशिकः, कर्दमः, वालखिल्याः, विश्व्रवाः, शक्तिवर्धनः। एते ऋषयः तपसा ऋषित्वं प्राप्ताः; तेषां पुत्रान्, ऋषिकान्, गर्भजः शृणु। वत्सरः, नग्नहूः, भरद्वाजः महर्षिः, दीर्घतमा, बृहद्वक्षा, शरद्वतः। वाजिश्रवा, सुचिन्तः, शावा, पराशरः, श्रंगी, शङ्खपा, राजा वैश्रवणः च। एते सर्वे ऋषिकाः सत्येन ऋषित्वं प्राप्ताः; भगवन्तः, ऋषयः, प्रसिद्धाः ऋषिकाः। एवं ये मन्त्रकर्तारः, तान् सर्वान् शृणु—भृगुः, कश्यपः, प्रचेता, दधीचः आत्मवान्। ऊर्षः, जमदग्निः, वेदः, सारस्वतः, आर्ष्टिषेणः, च्यवनः, वितहव्यः, सवेदसः। वेन्यः, पृथुः, दिवोदासः, ब्रह्मवान्, गृत्सः, शौनकः—एते उन्नतभृगवः, मन्त्रकर्तारः, उन्नताः एकोनविंशतिः।