यत् किञ्चित् प्रेयस्तमं वस्तु धर्मेण समुपार्जितं, तत् योग्याय दातव्यं—एषा दानस्य लक्षणा इति स्मृतम्। वेदस्मृतिप्रणीतं धर्मं, यः वर्णाश्रमकृतः कर्तव्यः, सतां चाचारसमन्वितः, स धर्मः साधुभिः अनुमोदितः। अप्रियेषु द्वेषभावनां न कृत्वा, प्रियेṣu च नानन्दं कृत्वा, सुखदुःखशोकात् च निवृत्तिः—एषा वैराग्यस्य चिन्हम्। कृताकृतकर्मणोः परित्यागः, शुभाशुभयोः कर्मणोः परित्याग एव संन्यासः इति कथ्यते। यो हि अव्यक्तात् विशेषपर्यन्तं, चेतनाचेतनस्य च भेदं विज्ञाय, विकारात् निवर्तते, स एव ज्ञानिनां पण्डित इति कथ्यते। एतानि धर्माङ्गलक्षणानि स्मृतानि, ये धर्मस्य सारं वेदितवन्तः प्राचीनाः ऋषयः स्वायम्भुवे काले उपदिष्टवन्तः। अधुना तु मनोः काले चतुर्विधस्य यज्ञस्य च चतुर्वर्णस्य च नियमं ते वर्णयिष्यामि। प्रत्येकं मन्वन्तरे भिन्नः वेदः प्रतिष्ठाप्यते—ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदश्च, तेषां तेषां देवतानुसारतः। यथापूर्वं मन्त्राः, यजुषः, स्तुतयः च प्रवर्तन्ते; द्रव्यगुणकर्मसु च स्तुतयः तथैव। एवं च वंशानां स्तुतयः; अतः चत्वारः स्तुतिप्रकाराः, येषां मन्वन्तरेषु भेदः दृश्यते। तेषु तेषु ब्रह्मस्तोत्रं पुनः पुनः स्थाप्यते; एवं मन्त्रगुणानां चतुर्विधः मूलं भवति। अथर्वणो ऋग्यजुःसामसु चात्र, पृथक् पृथग् ऋषीणां तपः—अत्यन्तदुष्करं—समुपलभ्यते। मन्वन्तरारम्भे मन्त्राः पञ्चधा जायन्ते—असन्तोषात्, भयात्, शोकात्, मोहात्, दुःखात् च। ऋषीणां नक्षत्रलक्षणं, ऋषीणां च स्वभावं, यदृच्छया यथा निश्चित्यते, तदपि वक्ष्यामि। पञ्चधा ऋषिपरम्परा अतीतानागतयोः स्मृता; तां च ऋषिपरम्परायाः उत्पत्तिं तव प्रवक्ष्यामि। प्रलयकाले सर्वे गुणसम्ये स्थिताः; तदा देवेषु अविभागे, तस्मिन् अनिर्वचनीयतमसि। सा चेतनार्थं पूर्वबुद्ध्यभावेन प्रवर्तते; एवं बुद्ध्या ऋषिपरम्परा प्रतिष्ठिता, चैतन्येन च नियता। यथा मत्स्यजलयोः, एवं सर्वे चैतन्यनियता गुणरूपेण कारणकार्यार्थं प्रवर्तन्ते। अर्थशब्दयोः विषयविषयिणोः आधारः; कालस्य च प्राप्तिकर्तुः योगात्, कारणस्वभावात् भेदाः जायन्ते। ततः महदादयः स्वभावविकारा अनुक्रमेण उत्पद्यन्ते; महतः अहंकारः, तस्मात् पंचमहाभूतानि च इन्द्रियाणि। भूतानां भेदाः स्वैः स्वैः भूतैः एव उत्पद्यन्ते; स्वभावकारणकार्यार्थं सहसा प्रकाशन्ते। यथा अग्निशिखायाः शाखाः एकैव क्षणे सम्प्रसूताः, एवं क्षेत्रज्ञाः कारणात् एकेन कालेन सम्प्रसवन्ति। यथा शलभः तमसि सहसा दृश्यते, तथैव अव्यक्तं संहृतं स्फुरति शलभवत्। स महात्मा शरीरस्थः तत्र कर्म करोति; महतः तमसः परः स भेदेन विशिष्टः। तत्र स्थितः पण्डितः तपसः अन्तं प्राप्नोति; तस्य बुद्धिः वर्धमाना चतुर्विधा जायते। ज्ञानं, वैराग्यं, ऐश्वर्यं, धर्मश्च—एते चत्वारः; एते स्वभावतः, अन्यथा तु तेन अविज्ञाताः। महात्मनः शरीरचेतन्यात् सिद्धिः कथ्यते; स नगरमध्ये शयितः, पूर्वं क्षेत्रज्ञः, तथैव। नगरस्थत्वात् स पुरुषः ज्ञानात् क्षेत्रज्ञः इति कथ्यते; तस्मात् धर्मः उत्पद्यते, अतः स धर्मात्मा। स्वभावशरीरे अव्यक्तं बुद्ध्या चैतन्यं प्राप्नोति; एवं क्षेत्रज्ञः प्रवर्तते, क्षेत्रं तु अनिच्छया। संहृतौ पुराणः अचेतनः; क्षेत्रज्ञेन ज्ञातः, अयं विषयः मम भोगाय। ऋषिः अहिंसा-ज्ञान-सत्य-तपः-शास्त्राणां मूलम्; एतेषां संयोगात् ब्राह्मणः स्तूयते, तथा ऋषिः अपि। संहृतौ अव्यक्तं बुद्ध्या ऋषिः; परमं प्राप्तवान् अतः परमर्षिः स्मृतः। यतः धातोः गमनार्थस्य कारणात्, अयं स्वयम्भूः, अतः स ऋषिः इति कथ्यते। भगवता सह ब्रह्मणः मनसः उत्पन्नाः पुत्राः स्वयम् एव; ते संहृत्य, तेषां बुद्ध्या महत् परमं च प्राप्तम्। परमदर्शनसम्पन्नत्वात् ते महर्षयः इति कथ्यन्ते; तेषां ईश्वरपुत्राः मनसः जाताः, शरीरेभ्यः अपि जाताः। एवं परमात् ऋषयः उत्पन्नाः, तेषां प्राचीनाः ऋषयः; ऋषिकाः नाम ऋषिपुत्र्यः संयोगात् गर्भात् च जाताः। परमात् ऋषयः, प्राचीनात् ऋषिकाः, ऋषिकासुताः ऋषिपुत्राः ज्ञेयाः। परममार्गे ऋषिं श्रुत्वा, ये तेन श्रुताः, ते श्रुतर्षयः कथ्यन्ते; अव्यक्तात्मा, महात्मा, अहंकारात्मा अपि। भूतात्मा, इन्द्रियात्मा च—एषां ज्ञानं कथ्यते; एवं ऋषिपरम्परा पञ्चनाम्नी प्रसिद्धा। भृगुः, मरीचिः, अत्रिः, अङ्गिराः, पुलहः, क्रतुः, मनुः, दक्षः, वसिष्ठः, पुलस्त्यश्च—एते दश ऋषयः इति।